5 sai lầm thường gặp khiến táo bón kéo dài ở người lớn tuổi

Năm sai lầm khiến táo bón ở người lớn tuổi kéo dài là: ăn thiếu chất xơ, uống không đủ nước, ít vận động, chỉ dùng thuốc trị táo bón mà không tìm nguyên nhân, và lạm dụng bơm thụt hoặc thuốc nhuận tràng kích thích. Điều trị đúng nguyên nhân giúp kiểm soát triệu chứng bền vững hơn so với chỉ tìm cách "đi tiêu ngay".

Táo bón là vấn đề tiêu hóa thường gặp ở người lớn tuổi, nhưng không nên xem đây là hệ quả "đương nhiên" của tuổi già. Tình trạng này thường liên quan đến nhiều yếu tố cùng lúc, như chế độ ăn, lượng nước uống, mức độ vận động, bệnh nền và thuốc đang sử dụng. Vì vậy, nếu chỉ đối phó với triệu chứng táo bón từng đợt mà không điều chỉnh các yếu tố liên quan có thể khiến táo bón tái diễn, kéo dài hoặc dẫn đến ứ phân.

1. Táo bón mạn tính là gì?

Theo hướng dẫn năm 2025 của Tổ chức Tiêu hóa Thế giới (World Gastroenterology Organisation – WGO) [1], táo bón mạn tính thường biểu hiện bằng đi tiêu dưới 3 lần mỗi tuần, phân cứng hoặc vón cục, phải rặn nhiều và có cảm giác đi chưa hết phân. Tuy nhiên, số lần đi tiêu không phải tiêu chí duy nhất. Một người vẫn đi tiêu hằng ngày nhưng phân rất cứng, phải rặn hoặc luôn có cảm giác tắc nghẽn vẫn có thể bị táo bón.

2. 5 sai lầm khiến táo bón mạn tính kéo dài

2.1. Sai lầm 1: Ăn thiếu chất xơ trong thời gian dài

Nhiều người lớn tuổi ăn ít rau, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt do răng yếu, khó nhai, chán ăn hoặc có thói quen dùng nhiều cơm trắng, cháo và thực phẩm tinh chế. Khi khẩu phần thiếu chất xơ, lượng phân giảm và phân có xu hướng khô, khó di chuyển qua đại tràng.

WGO xem chất xơ là một trong những biện pháp ưu tiên đối với táo bón mạn tính và khuyến cáo tăng dần tổng lượng chất xơ lên khoảng 20–30 g/ngày [1]. Nguồn chất xơ phù hợp gồm rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt và psyllium. Không nên tăng quá nhanh vì có thể gây đầy hơi, chướng bụng hoặc đau quặn. Khi tăng chất xơ, người bệnh cũng cần uống đủ nước để chất xơ phát huy tác dụng [1].

2.2. Sai lầm 2: Uống không đủ nước

Một số người lớn tuổi chủ động uống ít nước vì sợ tiểu đêm, tiểu không kiểm soát hoặc gặp khó khăn khi đi lại. Không uống đủ dịch hoặc bị mất nước có thể làm phân khô và cứng hơn, đặc biệt khi người bệnh tăng chất xơ nhưng không bổ sung lượng nước phù hợp.

Người mắc suy tim, suy thận, xơ gan hoặc đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch không nên tự áp dụng mục tiêu uống nước theo các con số truyền miệng. Lượng dịch cần được cá thể hóa theo bệnh nền, mức vận động, thời tiết và thuốc đang sử dụng để tránh táo bón [3].

2.3. Sai lầm 3: Lối sống ít vận động

Đau khớp, yếu cơ, di chứng đột quỵ hoặc nằm lâu khiến nhiều người lớn tuổi ít vận động. Thiếu hoạt động thể lực là một trong những yếu tố có thể góp phần gây táo bón. Việc ít đi lại cũng làm người bệnh dễ trì hoãn hoặc bỏ qua cảm giác buồn đi tiêu.

Vận động đều đặn trong giới hạn sức khỏe cho phép, đi bộ hoặc tập phục hồi chức năng có thể hỗ trợ hoạt động của đường ruột và cải thiện sức khỏe chung. Người lớn tuổi cũng nên tạo thói quen đi vệ sinh vào một thời điểm cố định trong ngày, thường là khoảng 15–45 phút sau bữa sáng, dành đủ thời gian để đi vệ sinh và không nhịn khi có nhu cầu [4].

2.4. Sai lầm 4: Chỉ dùng thuốc trị táo bón mà không tìm và xử lý nguyên nhân

Một sai lầm phổ biến là cứ vài ngày không đi tiêu lại mua thuốc nhuận tràng, mà không xem xét các thuốc đang dùng hoặc có bệnh lý gì đang làm mình bị táo bón [3].

Do đó người bệnh nên cho bác sĩ điều trị biết các thuốc mình đang sử dụng để được điều chỉnh liều lượng cũng như loại thuốc phù hợp. Những trường hợp có những dấu hiệu báo động như sụt cân, chán ăn, thiếu máu hay tiêu ra máu, người bệnh có thể phải gặp bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để thực hiện những thăm dò sâu hơn nhằm tìm nguyên nhân thực thể gây táo bón, hay thực hiện thêm các xét nghiệm đánh giá rối loạn vận chuyển đại tràng hoặc rối loạn tống phân, thay vì chỉ tự ý liên tục đổi thuốc tại nhà.

2.5. Sai lầm 5: Lạm dụng bơm thụt hoặc thuốc nhuận tràng kích thích

Bơm thụt và thuốc nhuận tràng kích thích thường cho hiệu quả nhanh nên dễ bị sử dụng lặp lại. Đặc biệt, dung dịch thụt chứa natri phosphat có thể gây rối loạn điện giải nghiêm trọng và nên tránh ở người lớn tuổi, nhất là khi người bệnh có suy thận, bệnh tim mạch hoặc mất nước [5].

3. Khi nào người lớn tuổi bị táo bón cần đi khám?

Người lớn tuổi nên đi khám sớm khi táo bón mới xuất hiện hoặc thay đổi rõ rệt so với thói quen đi tiêu trước đây.

Không nên tiếp tục tự điều trị nếu táo bón đi kèm một trong các dấu hiệu sau: máu trong phân, sụt cân không chủ ý, thiếu máu, đau bụng kéo dài, nôn, sốt, bụng chướng hoặc không trung tiện được. Đây có thể là dấu hiệu của ứ phân, tắc ruột hoặc bệnh lý thực thể cần được đánh giá [3].

4. Ý chính cần nhớ

Phòng ngừa và điều trị táo bón mạn tính ở người lớn tuổi cần phối hợp nhiều biện pháp: ăn đủ chất xơ và uống đủ dịch theo tình trạng sức khỏe; duy trì vận động và thói quen đi tiêu hợp lý; đồng thời rà soát thuốc, bệnh nền và sử dụng thuốc nhuận tràng đúng chỉ định. Điều trị đúng nguyên nhân sẽ giúp kiểm soát triệu chứng bền vững hơn so với chỉ tìm cách "đi tiêu ngay".

5. Câu hỏi thường gặp

• Người lớn tuổi nên ăn bao nhiêu chất xơ mỗi ngày? Theo hướng dẫn WGO 2025, nên tăng dần tổng lượng chất xơ lên khoảng 20–30 g mỗi ngày, từ rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt và psyllium. Không nên tăng quá nhanh vì có thể gây đầy hơi, chướng bụng hoặc đau quặn.
• Vì sao đã tăng chất xơ mà táo bón vẫn không đỡ, thậm chí đầy bụng hơn? Thường do hai lý do: tăng chất xơ quá nhanh, hoặc không uống đủ nước kèm theo. Chất xơ cần đủ nước mới phát huy tác dụng; nếu tăng chất xơ mà không bổ sung lượng nước phù hợp, phân có thể khô và cứng hơn.
• Những thuốc nào đang dùng có thể gây táo bón ở người lớn tuổi? Thuốc giảm đau opioid, thuốc kháng cholinergic, một số thuốc chống trầm cảm, thuốc chẹn kênh canxi, viên sắt và một số thuốc chống động kinh. Không tự ý ngừng thuốc — hãy cho bác sĩ điều trị biết các thuốc đang dùng để được điều chỉnh phù hợp.
• Thuốc nhuận tràng kích thích có bị cấm dùng ở người lớn tuổi không? Không. Hướng dẫn AGA/ACG 2023 vẫn cho phép dùng bisacodyl hoặc sodium picosulfate trong thời gian ngắn hoặc như thuốc cứu hộ. Sai lầm nằm ở việc tự dùng kéo dài, tăng liều, phối hợp nhiều loại hoặc dùng thuốc để che lấp một nguyên nhân chưa được chẩn đoán.
• Vì sao người lớn tuổi nên tránh dung dịch thụt chứa natri phosphat? Vì loại dung dịch này có thể gây rối loạn điện giải nghiêm trọng, nhất là ở người có suy thận, bệnh tim mạch hoặc đang mất nước. Bơm thụt cho hiệu quả nhanh nên dễ bị sử dụng lặp lại — đây là một trong những sai lầm khiến táo bón kéo dài.

6. Tài liệu tham khảo

• [1] Lee YY, Kamani L, Piscoya A, et al. A Global Cascade Approach to Diagnosis and Management of Chronic Constipation. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines; 2025.
• [2] Chang L, Chey WD, Imdad A, et al. American Gastroenterological Association–American College of Gastroenterology Clinical Practice Guideline: Pharmacological Management of Chronic Idiopathic Constipation. Gastroenterology. 2023;164(7):1086–1106.
• [3] National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Constipation. National Institutes of Health, https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation/symptoms-causes truy cập ngày 3/8/2025
• [4] National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Treatment for Constipation. National Institutes of Health. https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation/treatment truy cập ngày 3/8/2025
• [5] Mounsey A, Raleigh M, Wilson A. Management of constipation in older adults. Am Fam Physician. 2015;92(6):500–504.

Nội dung này được phát triển bởi Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, với sự đồng hành của Abbott Việt Nam (VN-26-5441)

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.