Bảo vệ hệ tiêu hoá khoẻ mạnh ngày Tết

Dịp Tết Nguyên đán là thời điểm sum vầy bên mâm cỗ thịnh soạn, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ về sức khỏe, đặc biệt là rối loạn tiêu hóa. Việc thay đổi thói quen ăn uống và sinh hoạt đột ngột có thể khiến hệ tiêu hóa của bạn "quá tải", gây ra các triệu chứng khó chịu như đầy bụng, khó tiêu, tiêu chảy hoặc táo bón. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ các nguyên nhân, triệu chứng phổ biến và cách phòng tránh hiệu quả để có một cái Tết an lành.

1. Rối loạn tiêu hóa ngày Tết là gì?

Rối loạn tiêu hóa dịp Tết là tình trạng hệ tiêu hóa bị “quá tải” hoặc mất cân bằng trong những ngày nghỉ Tết, khi chế độ ăn uống và sinh hoạt thay đổi đột ngột [2]. Tình trạng này tuy không phải bệnh lý nguy hiểm và thường chỉ tạm thời, nhưng có thể gây mệt mỏi, khó chịu, làm giảm niềm vui sum họp và nếu kéo dài có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tổng thể [2].

Các triệu chứng thường gặp

Các triệu chứng phổ biến của rối loạn tiêu hóa ngày Tết bao gồm:

• Đầy bụng, khó tiêu: Cảm giác chướng bụng, no hơi, ợ nóng sau bữa ăn [2].

• Buồn nôn, nôn mửa: Cảm thấy nôn nao, có thể nôn sau khi ăn uống quá mức [2].

• Tiêu chảy hoặc táo bón: Đi ngoài phân lỏng nhiều lần hoặc ngược lại, bị táo bón do thay đổi chế độ ăn [2].

• Đau bụng: Đau âm ỉ hoặc đau quặn từng cơn ở vùng bụng [2].

• Ợ hơi, trào ngược: Hay ợ chua, ợ hơi do thức ăn không tiêu hóa hết, dịch dạ dày trào ngược lên thực quản [2].

2. Nguyên nhân thường gặp gây rối loạn tiêu hóa ngày Tết

Dịp Tết, những thay đổi trong thói quen ăn uống và sinh hoạt là nguyên nhân chính dẫn đến rối loạn tiêu hóa [2].

Chế độ ăn uống không khoa học (nhiều đạm, dầu mỡ, ăn thất thường)

Các bữa tiệc Tết thường thịnh soạn với nhiều món chiên xào, thịt cá, bánh chưng, đồ ngọt… Việc ăn quá nhiều thực phẩm dầu mỡ, nhiều đường và tinh bột trong thời gian ngắn khiến dạ dày và ruột phải làm việc quá sức [2]. Các bữa ăn quá giàu dinh dưỡng và không theo giờ giấc cố định dịp Tết dễ làm hệ tiêu hóa bị xáo trộn, gây đầy hơi, chướng bụng; trường hợp nặng có thể dẫn đến viêm loét dạ dày, rối loạn chức năng gan mật, tụy [2]. Ngoài ra, việc ăn uống thất thường, bỏ bữa sáng hoặc ăn quá no trong một bữa cũng là nguyên nhân phổ biến. Ăn quá no có thể làm dạ dày căng giãn quá mức, tiết nhiều axit, gây đau và rối loạn co bóp tiêu hóa [2].

Lạm dụng rượu bia, nước ngọt có gas

Rượu bia là thức uống gần như “không thể thiếu” trong các buổi gặp mặt ngày Tết, nhưng uống nhiều sẽ kích thích niêm mạc dạ dày, dễ gây viêm, loét và trào ngược dạ dày thực quản [2]. Nước ngọt có gas, nếu tiêu thụ nhiều, cũng gây đầy bụng và ợ hơi do lượng khí CO₂ dư thừa trong đường tiêu hóa [2].

Thực phẩm không đảm bảo vệ sinh

Dịp lễ, nguy cơ ngộ độc thực phẩm tăng lên nếu chúng ta ăn phải đồ ăn ôi thiu, chưa nấu chín kỹ hoặc nhiễm khuẩn [2]. Nhiều gia đình có thói quen dự trữ thức ăn nhiều ngày, nếu không bảo quản đúng cách, thực phẩm dễ hỏng mà vẫn được mang ra sử dụng [2]. Việc ăn phải thực phẩm đã biến chất có thể gây tiêu chảy cấp, nôn mửa, thậm chí ngộ độc nghiêm trọng [2].

Ít vận động, sinh hoạt đảo lộn

Kỳ nghỉ Tết thường đồng nghĩa với việc mọi người ngủ muộn, dậy muộn, ít hoạt động thể chất hơn thường ngày [2]. Ngồi nhiều và thiếu vận động làm cho nhu động ruột chậm lại, thức ăn tiêu hóa kém, dễ gây táo bón và đầy bụng [2].

3. Cách xử trí khi bị rối loạn tiêu hóa ngày Tết

Nếu chẳng may bị rối loạn tiêu hóa trong những ngày Tết, bạn có thể áp dụng một số biện pháp đơn giản tại nhà để giảm nhẹ triệu chứng [2].

Biện pháp tại nhà

• Nghỉ ngơi và uống nước ấm: Hãy tạm dừng việc ăn uống các món khó tiêu và nghỉ ngơi, thư giãn. Uống một cốc nước ấm (có thể pha chút gừng) giúp làm dịu dạ dày, giảm co thắt ruột và bù nước cho cơ thể [2].

• Ăn thực phẩm dễ tiêu: Khi đang khó chịu, nên chọn các món lỏng, nhẹ, nhạt như cháo loãng, súp, bánh mì nướng, chuối chín… Các thức ăn này giúp cung cấp năng lượng nhẹ nhàng mà không bắt dạ dày phải làm việc nhiều. Tránh sữa động vật, đồ nhiều dầu mỡ hay gia vị cay cho đến khi đỡ hẳn [2].

• Xoa bụng và vận động nhẹ: Xoa nhẹ vùng bụng theo chiều kim đồng hồ có thể giúp giảm đầy hơi, hỗ trợ nhu động ruột. Nếu cảm thấy đỡ mệt, hãy thử đi bộ chậm rãi khoảng 10-15 phút; hoạt động thể chất nhẹ sẽ kích thích tiêu hóa, giảm táo bón và cảm giác chướng bụng [2].

Sử dụng thuốc hỗ trợ (theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ)

Trong một số trường hợp, các loại thuốc không kê đơn có thể giúp giảm nhẹ triệu chứng khó chịu. Tuy nhiên, việc sử dụng cần thận trọng và tốt nhất nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ [3, 4, 5].

• Thuốc kháng axit (Antacids): Giúp trung hòa axit dạ dày, giảm nhanh các triệu chứng ợ nóng, khó tiêu [4].

• Thuốc đối kháng thụ thể H2 (H2RAs): Giúp giảm sản xuất axit dạ dày, có tác dụng kéo dài hơn so với kháng axit [3, 4].

• Thuốc ức chế bơm proton (PPIs): Giảm sản xuất axit dạ dày mạnh mẽ hơn H2RAs, thường dùng cho các triệu chứng nghiêm trọng hoặc kéo dài hơn [3, 4].

• Men vi sinh (Probiotics): Có thể giúp cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa và giảm đầy bụng, đặc biệt hữu ích khi bị tiêu chảy hoặc rối loạn do loạn khuẩn [2, 5].

• Men tiêu hóa (Enzymes): Hỗ trợ dạ dày tiêu hóa thức ăn tốt hơn, đặc biệt khi ăn quá nhiều thực phẩm giàu đạm, béo [2].

Lưu ý quan trọng

Không tự ý dùng thuốc kháng sinh, giảm đau, cầm tiêu chảy nếu không có chỉ định của bác sĩ. Việc dùng sai thuốc có thể làm tình trạng nặng hơn hoặc che lấp triệu chứng của bệnh nghiêm trọng [2]. Trong khi bị tiêu chảy, tránh uống nước đá, nước ngọt; hãy uống Oresol hoặc nước điện giải nếu tiêu chảy nhiều lần để bổ sung nước và muối khoáng [2].

4. Cách phòng tránh rối loạn tiêu hóa dịp Tết

Phòng bệnh hơn chữa bệnh – để có một cái Tết vui vẻ mà không lo lắng về sức khỏe tiêu hóa, bạn nên lưu ý những biện pháp sau:

Ăn uống điều độ, kiểm soát khẩu phần

Dù mâm cỗ ngày Tết có nhiều món hấp dẫn, hãy cố gắng ăn chậm, nhai kỹ và chỉ ăn vừa đủ no [2]. Tránh việc “nhịn đói để ăn tiệc” hoặc ăn quá no một lúc [2]. Chia nhỏ bữa ăn nếu có nhiều món, ưu tiên rau xanh và trái cây tươi để bổ sung chất xơ và vitamin [2]. Ăn các khẩu phần nhỏ hơn và thường xuyên hơn sẽ tốt cho hệ tiêu hóa hơn là ăn một bữa quá lớn [2]. Lắng nghe cơ thể: dừng ăn khi bắt đầu cảm thấy no để tránh quá tải dạ dày [2].

Hạn chế rượu bia và nước ngọt có gas

Vui nhưng nên uống có chừng mực [2]. Nếu phải uống rượu bia, hãy uống kèm nhiều nước lọc, không uống khi bụng đói, và cố gắng giới hạn số lượng [2]. Rượu bia không chỉ hại gan mà còn gây viêm dạ dày, dễ dẫn đến loét và xuất huyết tiêu hóa [2]. Đối với nước ngọt có gas, nên uống ít để tránh đầy bụng; có thể thay bằng nước trái cây tươi hoặc trà thảo mộc [2].

Đảm bảo an toàn thực phẩm (4 nguyên tắc của FDA)

Đây là yếu tố quan trọng trong phòng ngừa ngộ độc và rối loạn tiêu hóa [2]. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đề ra 4 nguyên tắc an toàn thực phẩm quan trọng [1]:

• Giữ sạch sẽ: Rửa tay, dụng cụ và vệ sinh nhà bếp với xà phòng và nước ấm trong 20 giây trước và sau khi xử lý thực phẩm. Rửa sạch trái cây và rau quả dưới vòi nước chảy [1].

• Tách riêng thực phẩm sống và chín: Không để trứng sống, thịt, gia cầm, hải sản và nước ép của chúng tiếp xúc với các thực phẩm không cần nấu chín. Sử dụng thớt riêng cho thực phẩm sống và thực phẩm đã nấu chín [1].

• Nấu chín kỹ: Nấu thực phẩm đến nhiệt độ bên trong đủ cao để tiêu diệt vi khuẩn có hại. Sử dụng nhiệt kế thực phẩm để đảm bảo thịt, gia cầm và cá đạt nhiệt độ an toàn [1].

• Bảo quản lạnh đúng cách: Làm lạnh thức ăn thừa và thực phẩm cần bảo quản lạnh trong vòng hai giờ. Đặt nhiệt độ tủ lạnh ở 40°F (4°C) hoặc thấp hơn và tủ đông ở 0°F (-18°C) [1]. Không rã đông thực phẩm ở nhiệt độ phòng [1].

Trong dịp Tết, nên nấu vừa đủ ăn, tránh tích trữ quá nhiều thức ăn [2]. Đồ ăn dư cần được cho vào hộp đậy kín, bảo quản lạnh và hâm nóng kỹ trước khi dùng lại [2].

Duy trì vận động và sinh hoạt lành mạnh

Dù nghỉ lễ nhưng cũng nên duy trì một mức độ vận động hàng ngày [2]. Sau các bữa tiệc, đi bộ nhẹ nhàng khoảng 15-20 phút sẽ giúp tiêu hóa tốt hơn, giảm nguy cơ đầy bụng và trào ngược axit [2]. Cố gắng không thức quá khuya, giữ nhịp sinh học tương đối ổn định để cơ thể không bị “sốc” [2]. Hoạt động thể chất vừa phải (như tập thể dục buổi sáng, phụ dọn dẹp nhà cửa, chơi với trẻ nhỏ) cũng hỗ trợ nhu động ruột, phòng táo bón hiệu quả [2].

Bổ sung lợi khuẩn đường ruột và uống đủ nước

Chủ động ăn các thực phẩm chứa probiotic (như sữa chua, kefir, dưa chua lên men) mỗi ngày có thể giúp hệ tiêu hóa khỏe mạnh hơn trong mùa lễ [2]. Lợi khuẩn giúp cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa các bữa ăn nhiều đạm mỡ [2]. Đây cũng là cách phòng ngừa rối loạn tiêu hóa và giảm triệu chứng đầy hơi, khó tiêu đã được chứng minh [2]. Ngoài ra, đừng quên uống đủ nước (2-3 lít mỗi ngày) để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và trao đổi chất [2].

5. Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Trong phần lớn trường hợp, rối loạn tiêu hóa nhẹ sẽ tự cải thiện sau 1-2 ngày chăm sóc [2]. Tuy nhiên, bạn cần đi khám ngay nếu gặp các dấu hiệu nghiêm trọng sau [2]:

Các dấu hiệu nghiêm trọng cần thăm khám ngay

• Tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày hoặc tiêu chảy kèm sốt cao, đau bụng nặng [2].

• Đau bụng dữ dội, không giảm hoặc bụng cứng, chướng bất thường [2].

• Nôn mửa liên tục, không ăn uống được gì, có nguy cơ mất nước (khô miệng, chóng mặt) [2].

• Có dấu hiệu mất nước trầm trọng như mệt lả, tiểu ít, chóng mặt, da khô [2].

• Phân có máu hoặc màu đen bất thường: đây có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa hoặc nhiễm khuẩn đường ruột nặng [2].

Những triệu chứng trên gợi ý tình trạng nghiêm trọng hơn như viêm dạ dày ruột cấp, loét dạ dày tá tràng chảy máu, hoặc ngộ độc thực phẩm nặng… cần được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời [2].

Đối tượng đặc biệt (trẻ nhỏ, người già, bệnh mạn tính)

Đặc biệt với trẻ nhỏ, người già hoặc người có bệnh mạn tính, nếu bị rối loạn tiêu hóa nặng, cũng nên đưa đi khám sớm vì họ dễ bị biến chứng mất nước, kiệt sức [2]. Trong dịp Tết, các bệnh viện và trung tâm y tế dự phòng vẫn có đội ngũ trực cấp cứu và chống dịch. Đừng ngại đi khám chỉ vì “ngày Tết” – sức khỏe là ưu tiên hàng đầu. Việc điều trị sớm sẽ giúp bạn nhanh hồi phục và tiếp tục vui xuân an toàn [2].

6. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Rối loạn tiêu hóa ngày Tết có nguy hiểm không? Rối loạn tiêu hóa ngày Tết thường không nguy hiểm và chỉ là tạm thời. Tuy nhiên, nếu triệu chứng kéo dài, nghiêm trọng hoặc xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn mửa liên tục, phân có máu, thì cần thăm khám bác sĩ ngay vì có thể là dấu hiệu của bệnh lý nghiêm trọng hơn [2].

• Tôi có thể tự điều trị rối loạn tiêu hóa tại nhà không? Với các triệu chứng nhẹ, bạn có thể tự xử trí tại nhà bằng cách nghỉ ngơi, uống nước ấm, ăn thực phẩm dễ tiêu, bổ sung men vi sinh và vận động nhẹ. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc kháng sinh, giảm đau, cầm tiêu chảy khi chưa có chỉ định của bác sĩ [2].

• Chế độ ăn uống nào phù hợp cho người bị rối loạn tiêu hóa? Khi bị rối loạn tiêu hóa, nên ưu tiên các món lỏng, nhẹ, nhạt như cháo, súp, bánh mì nướng, chuối chín. Tránh thực phẩm nhiều dầu mỡ, cay nóng, đồ ngọt, sữa động vật và rượu bia cho đến khi hệ tiêu hóa ổn định [2].

• Căng thẳng có thực sự ảnh hưởng đến tiêu hóa không? Có. Căng thẳng và áp lực tâm lý có thể ảnh hưởng đáng kể đến hệ tiêu hóa, làm trầm trọng thêm các triệu chứng rối loạn tiêu hóa chức năng. Duy trì tinh thần thoải mái, nghỉ ngơi hợp lý là một phần quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe tiêu hóa [2].

• Các nguyên tắc an toàn thực phẩm là gì? Bốn nguyên tắc an toàn thực phẩm cơ bản từ FDA là: giữ sạch sẽ, tách riêng thực phẩm sống và chín, nấu chín kỹ và bảo quản lạnh đúng cách [1].

7. Tài liệu tham khảo

• [1] FDA. (2026). Food Safety Tips for Healthy Holidays. https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/food-safety-tips-healthy-holidays. Truy cập: 2026-03-11.

• [2] Bệnh viện Đa khoa Hùng Vương (2025). Rối loạn tiêu hóa ngày Tết – Nguyên nhân và cách phòng tránh. https://benhvienhungvuong.vn/roi-loan-tieu-hoa-ngay-tet-nguyen-nhan-va-cach-phong-tranh/. Truy cập: 2026-03-11.

• [3] Mayo Clinic (n.d.). Indigestion - Diagnosis and treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/indigestion/diagnosis-treatment/drc-20352215. Truy cập: 2026-03-11.

• [4] NIH (n.d.). Empowering Pharmacists in Heartburn Management. National Center for Biotechnology Information (NCBI). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12452338/. Truy cập: 2026-03-11.

• [5] NIH (n.d.). Effectiveness of Nutritional Ingredients on Upper Gastrointestinal .... National Center for Biotechnology Information (NCBI). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8839470/. Truy cập: 2026-03-11.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.