Phẫu thuật lồng ngực và ERAS: Hướng dẫn dinh dưỡng toàn diện cho hành trình hồi phục

Phẫu thuật lồng ngực là một cuộc mổ lớn, cần sự chuẩn bị kỹ lưỡng và thời gian hồi phục tốt. Chương trình Hồi phục tăng cường sau phẫu thuật (ERAS) đã thay đổi cách chúng ta chăm sóc bệnh nhân, đặc biệt là về chế độ ăn uống. Bài viết này sẽ hướng dẫn bạn cách ăn uống đúng cách theo chương trình ERAS, giúp bạn khỏe mạnh hơn trước, trong và sau phẫu thuật, từ đó hồi phục nhanh hơn và ít gặp biến chứng.

1. Tầm quan trọng của việc ăn uống đúng cách trước phẫu thuật

Sức khỏe dinh dưỡng ảnh hưởng đến kết quả cuộc mổ

Việc bạn ăn uống đủ chất và có sức khỏe tốt trước khi mổ rất quan trọng, đặc biệt là với các cuộc mổ lớn như phẫu thuật lồng ngực [3, 4]. Nếu bạn bị thiếu chất (suy dinh dưỡng) trước mổ, bạn có thể gặp nhiều vấn đề nghiêm trọng và mất nhiều thời gian hơn để hồi phục [4]. Các nghiên cứu cho thấy, sức khỏe dinh dưỡng kém có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, vết mổ lâu lành và phải nằm viện lâu hơn [3, 4].

Nguy cơ bị thiếu chất và các vấn đề sức khỏe

Bệnh nhân phẫu thuật lồng ngực thường dễ bị thiếu chất hơn do các bệnh lý có sẵn như ung thư phổi, bệnh phổi mãn tính, hoặc do khó ăn uống, hấp thu kém [1, 2]. Tình trạng thiếu chất không chỉ làm hệ miễn dịch yếu đi mà còn làm giảm cơ bắp, khiến bạn yếu hơn và khó hồi phục sau mổ [4]. Điều này có thể dẫn đến các biến chứng như viêm phổi, nhiễm trùng vết mổ, và khó thở [1, 2].

2. Chương trình ERAS là gì?

ERAS là gì và mục tiêu của nó

ERAS (Enhanced Recovery After Surgery) là một chương trình chăm sóc y tế đặc biệt, dựa trên các bằng chứng khoa học, giúp bệnh nhân hồi phục tốt hơn sau phẫu thuật [1, 3]. Mục tiêu chính của ERAS là giảm bớt căng thẳng cho cơ thể do cuộc mổ gây ra, giúp bạn nhanh chóng lấy lại sức khỏe, ít gặp biến chứng và rút ngắn thời gian nằm viện [1, 2, 3]. Chương trình ERAS được giới thiệu từ năm 2005 và đã được áp dụng rộng rãi cho nhiều loại phẫu thuật, bao gồm cả phẫu thuật lồng ngực [1].

Các yếu tố chính của ERAS trong phẫu thuật lồng ngực

Chương trình ERAS bao gồm nhiều bước từ trước, trong và sau phẫu thuật [1, 3]. Các yếu tố chính liên quan đến dinh dưỡng và hồi phục trong phẫu thuật lồng ngực bao gồm:

Kiểm tra và cải thiện dinh dưỡng trước mổ: Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng ăn uống của bạn trước mổ và bổ sung dinh dưỡng nếu cần [1, 3].
Giảm thời gian nhịn ăn truyền thống: Thay vì phải nhịn ăn quá lâu, bạn có thể uống nước trong suốt 2 giờ và ăn thức ăn nhẹ trong suốt 6 giờ trước khi gây mê [1].
Uống nước đường trước mổ: Uống đồ uống có carbohydrate (tinh bột, đường) trước mổ giúp ổn định đường huyết [1].
Truyền dịch hợp lý: Bác sĩ sẽ truyền dịch đủ, không quá nhiều cũng không quá ít [1].
Vận động sớm: Bạn sẽ được khuyến khích đi lại, vận động trong vòng 24 giờ sau mổ [1, 2].
Ăn uống sớm sau mổ: Bác sĩ sẽ khuyến khích bạn ăn uống trở lại ngay khi có thể [2, 3].

3. Lời khuyên ăn uống theo chương trình ERAS

Chế độ dinh dưỡng trong ERAS được chia thành hai giai đoạn chính: trước mổ và sau mổ, với những hướng dẫn cụ thể để giúp bạn hồi phục tốt nhất [3].

Giai đoạn trước phẫu thuật (tiền phẫu)

Mục tiêu của giai đoạn này là giúp bạn có sức khỏe tốt nhất, giảm cảm giác đói khát và sẵn sàng cho cuộc mổ [3].

Tối ưu hóa dinh dưỡng: bổ sung tăng cường miễn dịch và uống nước đường
+ Kiểm tra dinh dưỡng: Bạn cần được kiểm tra tình trạng dinh dưỡng trước mổ để phát hiện sớm nếu có nguy cơ thiếu chất [1, 3]. Nếu có, bác sĩ sẽ hướng dẫn bạn bổ sung dinh dưỡng qua đường uống [1].
+ Bổ sung dinh dưỡng tăng cường miễn dịch (IMN): Với những bệnh nhân bị thiếu chất, việc bổ sung các sản phẩm dinh dưỡng đặc biệt có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng sau mổ [4].
+ Uống nước đường (tải carbohydrate): Bạn nên uống đồ uống có đường (carbohydrate) 2-3 giờ trước khi gây mê. Điều này giúp đường huyết ổn định, giảm tình trạng kháng insulin sau mổ và giúp bạn cảm thấy dễ chịu hơn [1, 3].
Giảm thời gian nhịn ăn: Thay vì phải nhịn ăn hoàn toàn quá lâu, bạn được phép uống các loại nước trong (như nước lọc, nước đường, trà không sữa) đến 2 giờ trước khi gây mê và ăn thức ăn nhẹ đến 6 giờ trước phẫu thuật [1, 2]. Điều này giúp bạn bớt đói, bớt khát và giữ được năng lượng [3].

Giai đoạn sau phẫu thuật (hậu phẫu)

Mục tiêu của giai đoạn này là giúp hệ tiêu hóa hoạt động trở lại nhanh chóng, cung cấp đủ năng lượng và protein để vết mổ mau lành và cơ bắp hồi phục [2, 3].

Bắt đầu ăn uống sớm: Bạn nên bắt đầu ăn uống qua miệng càng sớm càng tốt sau phẫu thuật, thường là trong vài giờ, nếu không có chỉ định khác của bác sĩ [2, 3]. Hãy bắt đầu với chất lỏng trong, sau đó chuyển dần sang thức ăn mềm rồi thức ăn đặc [2]. Việc này giúp ruột hoạt động trở lại, giảm nguy cơ bị "liệt ruột" và duy trì chức năng tiêu hóa [2].
Hỗ trợ dinh dưỡng: thực phẩm bổ sung đường uống (ONS), dinh dưỡng qua ống (EN) và dinh dưỡng qua đường truyền (PN)
+ Thực phẩm bổ sung đường uống (ONS): Nếu bạn không thể ăn đủ chất qua bữa ăn thông thường, ONS có thể được dùng để bổ sung thêm năng lượng, protein và vitamin, khoáng chất [3].
+ Dinh dưỡng qua ống thông (EN): Với những bệnh nhân không thể ăn uống đầy đủ qua miệng hoặc có nguy cơ thiếu chất cao, bác sĩ có thể đặt ống thông (qua mũi xuống dạ dày hoặc ruột non) để đưa dinh dưỡng vào cơ thể [3]. Việc này nên được thực hiện sớm sau mổ và tăng dần lượng dinh dưỡng theo khả năng của bạn [2, 3].
+ Dinh dưỡng tĩnh mạch (PN): PN là khi dinh dưỡng được truyền trực tiếp vào máu qua đường tĩnh mạch. Phương pháp này chỉ được dùng khi bạn không thể ăn uống qua đường tiêu hóa hoặc khi dinh dưỡng qua ống không đủ, đặc biệt là với những bệnh nhân suy dinh dưỡng nặng [3].

Ví dụ thực tế và những điều cần nhớ

Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc kết hợp tập luyện và dinh dưỡng theo chương trình ERAS giúp cải thiện sức khỏe và giảm biến chứng sau phẫu thuật cắt bỏ ung thư phổi bằng nội soi [2]. Bệnh nhân áp dụng ERAS thường đi đại tiện sớm hơn, ra khỏi giường sớm hơn, rút ống dẫn lưu lồng ngực sớm hơn và thời gian nằm viện cũng ngắn hơn [2].

Những điều bạn cần nhớ:

Luôn tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng [3].
Uống đủ nước để tránh mất nước và giúp thận hoạt động tốt [1].
Tránh các loại thực phẩm khó tiêu, nhiều dầu mỡ, hoặc gây đầy hơi trong thời gian đầu hồi phục [2].
Theo dõi cân nặng và các dấu hiệu hồi phục của cơ thể để điều chỉnh chế độ ăn phù hợp [2].

4. Kết luận

Chương trình ERAS, với trọng tâm là chăm sóc dinh dưỡng tối ưu trước và sau phẫu thuật, đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc giúp bệnh nhân phẫu thuật lồng ngực hồi phục tốt hơn. Bằng cách kết hợp chặt chẽ các yếu tố dinh dưỡng trước mổ (kiểm tra thiếu chất, uống nước đường, giảm thời gian nhịn ăn) và sau mổ (ăn uống sớm, hỗ trợ dinh dưỡng phù hợp), ERAS giúp bệnh nhân hồi phục nhanh hơn, ít biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống. Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh luôn khuyến khích áp dụng các phương pháp tiên tiến như ERAS để mang lại hiệu quả điều trị tốt nhất cho người bệnh.

5. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Chế độ ăn ERAS có phù hợp với tất cả bệnh nhân phẫu thuật lồng ngực không? Chế độ ăn ERAS được thiết kế để phù hợp với hầu hết bệnh nhân phẫu thuật lồng ngực. Tuy nhiên, các chuyên gia dinh dưỡng và bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng sức khỏe cụ thể của từng bệnh nhân để điều chỉnh cho phù hợp.
Tôi nên chuẩn bị dinh dưỡng trước phẫu thuật ERAS trong bao lâu? Thời gian chuẩn bị dinh dưỡng cụ thể sẽ phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe và loại phẫu thuật. Thông thường, việc kiểm tra và cải thiện dinh dưỡng có thể bắt đầu vài tuần trước phẫu thuật, và các hướng dẫn cụ thể về nhịn ăn và uống nước đường sẽ được áp dụng trong 24 giờ cuối cùng trước mổ [1].
Nếu tôi không thể ăn đủ sau phẫu thuật, tôi phải làm gì? Nếu bạn gặp khó khăn trong việc ăn uống đủ sau phẫu thuật, hãy thông báo ngay cho đội ngũ y tế. Họ có thể đề xuất các giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng như thực phẩm bổ sung đường uống (ONS) hoặc dinh dưỡng qua ống thông (EN) để đảm bảo bạn nhận đủ chất dinh dưỡng cần thiết [3].
Có loại thực phẩm nào tôi nên tránh hoàn toàn không? Trong giai đoạn hồi phục, bạn nên tránh các thực phẩm khó tiêu, quá nhiều dầu mỡ, cay nóng, hoặc các loại thức uống có gas, cồn. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ cung cấp danh sách cụ thể các thực phẩm nên tránh dựa trên tình trạng của bạn [2].
Vai trò của vitamin và khoáng chất trong phục hồi là gì? Vitamin và khoáng chất đóng vai trò thiết yếu trong quá trình lành vết thương, chức năng miễn dịch và duy trì năng lượng. Đội ngũ y tế sẽ đảm bảo bạn nhận đủ các vi chất cần thiết, có thể thông qua chế độ ăn uống hoặc bổ sung nếu cần [4].

1. Tài liệu tham khảo

[1] Senturk, M. (2021). Enhanced recovery after thoracic anesthesia. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8579505/. Truy cập: 2025-12-20.
[2] Huang, L. (2024). Effectiveness of an ERAS-based exercise-nutrition management model in enhancing postoperative recovery for thoracoscopic radical resection of lung cancer: A randomized controlled trial. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11018229/. Truy cập: 2025-12-20.
[3] Sanchez Leon, R. M. (2023). Optimizing Nutritional Status of Patients Prior to Major Surgical Intervention. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10402792/. Truy cập: 2025-12-20.
[4] Powers, B. K. (2024). Enhanced recovery after surgery (ERAS® ) Society abdominal and thoracic surgery recommendations: A systematic review and comparison of guidelines for perioperative and pharmacotherapy core items. PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38348514/. Truy cập: 2025-12-20.
[5] Ma, J. (2024). Perioperative nutrition management in patients with spinal tuberculosis taking ERAS measures. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11170018/. Truy cập: 2025-12-20.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.