Kỹ thuật sinh thiết lạnh: Quy trình, ứng dụng và lợi ích vượt trội

1. Sinh thiết lạnh là gì?

Sinh thiết lạnh là một kỹ thuật chẩn đoán mô bệnh học cấp tốc, được thực hiện ngay trong quá trình phẫu thuật. Kỹ thuật này giúp xác định nhanh chóng bản chất của tổn thương thông qua việc xử lý đặc biệt mẫu mô.

Định nghĩa: Sinh thiết lạnh, hay còn gọi là frozen section, là một phương pháp xét nghiệm mô bệnh học được thực hiện khẩn cấp trong quá trình phẫu thuật. Mẫu mô được lấy từ người bệnh sẽ được làm đông lạnh nhanh chóng, cắt thành những lát rất mỏng và nhuộm màu để quan sát dưới kính hiển vi. Mục đích chính là cung cấp chẩn đoán sơ bộ về bản chất của tổn thương (lành tính hay ác tính), tình trạng rìa diện cắt hoặc sự hiện diện của tổn thương trong thời gian ngắn nhất, thường là trong vòng 10-20 phút [2].
Lịch sử hình thành và phát triển: Kỹ thuật sinh thiết lạnh đã trải qua một quá trình phát triển đáng kể. Năm 1905, kỹ thuật này được giới thiệu và đã tạo nên một cuộc cách mạng trong phẫu thuật [3]. Từ những phương pháp ban đầu còn thô sơ, sinh thiết lạnh đã được cải tiến với sự ra đời của máy cắt lạnh (cryostat) hiện đại, giúp quá trình đông lạnh và cắt lát mẫu mô trở nên chính xác và hiệu quả hơn [2]. Ngày nay, sinh thiết lạnh là một phần không thể thiếu trong thực hành giải phẫu bệnh, đặc biệt trong các trung tâm y tế lớn như Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh.

2. Quy trình thực hiện kỹ thuật sinh thiết lạnh

Quy trình thực hiện kỹ thuật sinh thiết lạnh bao gồm các bước chính từ chuẩn bị mẫu, đông lạnh, cắt lát, nhuộm đến đọc kết quả, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa đội ngũ y tế:

Chuẩn bị mẫu bệnh phẩm: Khi phẫu thuật viên lấy được mẫu mô cần chẩn đoán, mẫu sẽ được chuyển ngay lập tức đến phòng giải phẫu bệnh. Điều quan trọng là mẫu phải được gửi đi nhanh chóng để đảm bảo chất lượng. Phẫu thuật viên cũng cần cung cấp đầy đủ thông tin lâm sàng và vị trí lấy mẫu để hỗ trợ bác sĩ giải phẫu bệnh trong quá trình chẩn đoán.
Đông lạnh mẫu: Mẫu mô tươi sẽ được đặt trên một giá đỡ và được làm đông lạnh nhanh chóng bằng cách sử dụng cryostat – một thiết bị có khả năng làm lạnh đến nhiệt độ rất thấp, thường là khoảng -20°C đến -30°C. Quá trình đông lạnh nhanh giúp giữ nguyên cấu trúc tế bào và mô, tránh sự phân hủy.
Cắt lát và nhuộm mẫu: Sau khi đông lạnh, mẫu mô trở nên cứng và có thể được cắt thành những lát rất mỏng (khoảng 4-6 micromet) bằng dao của máy cryostat. Các lát cắt này sau đó được đặt lên lam kính và nhuộm nhanh bằng các loại thuốc nhuộm đặc biệt (thường là Hematoxylin và Eosin – H&E) để làm nổi bật các cấu trúc tế bào và mô.
Đọc và chẩn đoán kết quả: Bác sĩ giải phẫu bệnh sẽ quan sát các lát cắt đã nhuộm dưới kính hiển vi. Dựa trên kinh nghiệm và kiến thức chuyên môn, họ sẽ phân tích cấu trúc tế bào, hình thái mô để đưa ra chẩn đoán sơ bộ. Kết quả chẩn đoán sẽ được thông báo ngay lập tức cho phẫu thuật viên qua điện thoại hoặc hệ thống liên lạc nội bộ, thường là trong vòng 10-20 phút từ khi nhận mẫu [2].

3. Ứng dụng của sinh thiết lạnh trong y học

Sinh thiết lạnh đóng vai trò thiết yếu trong y học, đặc biệt là trong phẫu thuật ung bướu, với nhiều ứng dụng quan trọng giúp định hướng các quyết định lâm sàng ngay trong quá trình phẫu thuật:

Xác định bản chất tổn thương (lành tính hay ác tính): Đây là ứng dụng phổ biến nhất. Trong quá trình phẫu thuật, nếu phát hiện khối u hoặc tổn thương nghi ngờ, sinh thiết lạnh sẽ giúp xác định ngay lập tức đó là u lành tính hay ác tính. Kết quả này sẽ định hướng cho phẫu thuật viên về phạm vi và phương pháp phẫu thuật tiếp theo [2].
Đánh giá rìa diện cắt trong phẫu thuật ung thư: Trong phẫu thuật cắt bỏ khối u ác tính, việc đảm bảo loại bỏ hoàn toàn các tế bào ung thư là rất quan trọng. Sinh thiết lạnh có thể được sử dụng để kiểm tra rìa diện cắt (surgical margin) của mẫu bệnh phẩm. Nếu phát hiện tế bào ung thư ở rìa diện cắt, phẫu thuật viên có thể quyết định cắt rộng hơn để đảm bảo sạch u, giảm nguy cơ tái phát [5].
Xác định sự hiện diện của tổn thương: Trong một số trường hợp, phẫu thuật viên muốn xác nhận liệu mẫu mô đã lấy có chứa tổn thương mà họ đang tìm kiếm hay không, đặc biệt khi tổn thương rất nhỏ hoặc khó nhận biết bằng mắt thường.
Đảm bảo đủ mô cho các xét nghiệm chuyên sâu: Sinh thiết lạnh có thể giúp xác nhận rằng mẫu mô đã lấy đủ để thực hiện các xét nghiệm bổ sung sau này như hóa mô miễn dịch, sinh học phân tử, vốn cần mẫu mô tươi hoặc được xử lý đặc biệt.
Xác định sự di căn hạch: Trong phẫu thuật ung thư, việc xác định xem ung thư đã di căn đến các hạch bạch huyết lân cận hay chưa là rất quan trọng. Sinh thiết lạnh có thể được sử dụng để kiểm tra nhanh các hạch sentinel hoặc hạch nghi ngờ [2].
Hỗ trợ trong các trường hợp đặc biệt (ví dụ: tuyến cận giáp): Trong phẫu thuật tuyến cận giáp, sinh thiết lạnh giúp xác nhận liệu mô được cắt bỏ có phải là tuyến cận giáp hay không, đặc biệt khi phân biệt với mô mỡ hoặc tuyến giáp, đảm bảo phẫu thuật đạt hiệu quả mong muốn.

4. Lợi ích vượt trội của sinh thiết lạnh

Sinh thiết lạnh mang lại nhiều lợi ích vượt trội, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và chất lượng cuộc sống cho người bệnh thông qua các khía cạnh chính sau:

Chẩn đoán nhanh chóng ngay trong phẫu thuật: Khả năng cung cấp kết quả chẩn đoán chỉ trong vài phút là lợi ích lớn nhất của sinh thiết lạnh. Điều này giúp phẫu thuật viên có thông tin cần thiết để đưa ra quyết định ngay lập tức mà không cần chờ đợi nhiều ngày.
Định hướng quyết định phẫu thuật kịp thời: Dựa trên kết quả sinh thiết lạnh, phẫu thuật viên có thể thay đổi kế hoạch phẫu thuật ngay lập tức, ví dụ như cắt rộng hơn, nạo hạch, hoặc thậm chí dừng phẫu thuật nếu khối u là lành tính và không cần can thiệp thêm.
Giảm thiểu số lần phẫu thuật: Nếu bản chất của khối u hoặc tình trạng rìa diện cắt được xác định ngay trong lần mổ đầu tiên, người bệnh có thể tránh được việc phải trải qua một ca phẫu thuật thứ hai để hoàn tất điều trị, giảm gánh nặng về thể chất và tinh thần [2].
Tối ưu hóa kết quả điều trị: Việc đưa ra quyết định chính xác và kịp thời giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị, đặc biệt trong ung thư, nơi mỗi quyết định đều có thể ảnh hưởng đến tiên lượng của người bệnh.

5. Hạn chế và những cân nhắc khi thực hiện sinh thiết lạnh

Mặc dù là kỹ thuật hữu ích, sinh thiết lạnh cũng tồn tại một số hạn chế và đòi hỏi những cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo độ chính xác và an toàn, bao gồm các yếu tố như:

Sai sót do lấy mẫu: Nếu mẫu mô được lấy không đại diện cho toàn bộ tổn thương (ví dụ: chỉ lấy được phần lành tính của một khối u ác tính), kết quả chẩn đoán có thể bị sai lệch.
Vấn đề kỹ thuật (nhiễu ảnh đông lạnh, chất lượng lát cắt): Quá trình đông lạnh nhanh có thể tạo ra các tinh thể băng, gây biến dạng tế bào hoặc mô (artifact), ảnh hưởng đến khả năng phân tích của bác sĩ giải phẫu bệnh [4]. Chất lượng lát cắt cũng có thể không đồng đều như mẫu paraffin.
Sai sót trong diễn giải kết quả: Chẩn đoán sinh thiết lạnh đòi hỏi kinh nghiệm cao của bác sĩ giải phẫu bệnh do mẫu mô có thể không tối ưu như mẫu sinh thiết thường quy. Các trường hợp khó hoặc hiếm gặp có thể dẫn đến chẩn đoán không chính xác hoặc cần thêm thời gian để xác nhận [4].
Độ chính xác và các yếu tố ảnh hưởng: Độ chính xác của sinh thiết lạnh thường rất cao, nhưng vẫn có tỷ lệ nhỏ các trường hợp không tương đồng với kết quả sinh thiết thường quy cuối cùng. Các yếu tố ảnh hưởng đến độ chính xác bao gồm kích thước và loại tổn thương, kinh nghiệm của người thực hiện và sự phức tạp của ca bệnh [4].

6. So sánh sinh thiết lạnh với các phương pháp chẩn đoán nhanh khác

Bên cạnh sinh thiết lạnh, có một số phương pháp chẩn đoán mô bệnh học và tế bào học khác. Việc so sánh giúp làm nổi bật ưu điểm và nhược điểm của từng kỹ thuật, từ đó lựa chọn phương pháp phù hợp nhất tùy thuộc vào ngữ cảnh lâm sàng:

Sinh thiết thường quy (Paraffin embedded tissue technique): Sinh thiết thường quy là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán mô bệnh học. Mẫu mô được cố định trong formalin, xử lý qua nhiều bước và nhúng vào paraffin, sau đó cắt lát và nhuộm. Quy trình này mất vài ngày nhưng cho ra mẫu mô có chất lượng cao nhất, ít biến dạng và dễ dàng bảo quản lâu dài. Sinh thiết lạnh cung cấp kết quả nhanh hơn nhưng chất lượng mô có thể không bằng.
Tế bào học trong mổ (Intra-operative cytology): Phương pháp này liên quan đến việc lấy tế bào từ tổn thương (bằng cách cạo hoặc chọc hút) và phết lên lam kính để nhuộm và quan sát. Tế bào học trong mổ cũng cung cấp kết quả nhanh chóng, thường được sử dụng như một phương pháp bổ trợ cho sinh thiết lạnh, đặc biệt khi mẫu sinh thiết lạnh khó đánh giá. Tuy nhiên, nó chỉ cung cấp thông tin về tế bào, không phải cấu trúc mô, do đó có thể khó khăn hơn trong việc phân biệt lành tính/ác tính hoặc đánh giá rìa diện cắt.
Chọc hút tế bào bằng kim nhỏ (Fine needle aspiration cytology - FNAC): FNAC là một kỹ thuật chẩn đoán tế bào học ít xâm lấn, thường được thực hiện trước phẫu thuật để đánh giá các khối u sờ thấy được hoặc dưới hướng dẫn hình ảnh. FNAC cũng cung cấp kết quả nhanh nhưng không phải là phương pháp chẩn đoán trong mổ.

7. Tương lai của kỹ thuật sinh thiết lạnh

Với sự phát triển không ngừng của khoa học công nghệ, kỹ thuật sinh thiết lạnh dự kiến sẽ tiếp tục được cải tiến, tích hợp các công nghệ mới để nâng cao độ chính xác và hiệu quả chẩn đoán. Tương lai của sinh thiết lạnh có thể sẽ chứng kiến sự kết hợp của công nghệ hiện đại. Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được nghiên cứu để hỗ trợ các bác sĩ giải phẫu bệnh trong việc phân tích hình ảnh sinh thiết lạnh, hứa hẹn nâng cao độ chính xác và tốc độ chẩn đoán [1]. Các kỹ thuật hình ảnh tiên tiến và phương pháp nhuộm mới cũng có thể góp phần cải thiện chất lượng mẫu và khả năng chẩn đoán.

8. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Dưới đây là một số câu hỏi thường gặp về kỹ thuật sinh thiết lạnh, cùng với các giải đáp chi tiết để giúp người hiểu rõ hơn về phương pháp này:

Sinh thiết lạnh có chính xác không? Sinh thiết lạnh có độ chính xác cao, thường trên 95%, nhưng vẫn có một tỷ lệ nhỏ các trường hợp không tương đồng hoàn toàn với kết quả sinh thiết thường quy cuối cùng. Độ chính xác phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại tổn thương, kinh nghiệm của bác sĩ và chất lượng mẫu [4].
Khi nào thì cần thực hiện sinh thiết lạnh? Sinh thiết lạnh thường được chỉ định trong các trường hợp cần chẩn đoán nhanh ngay trong phẫu thuật, ví dụ như để xác định bản chất của khối u, đánh giá rìa diện cắt trong ung thư, hoặc xác định sự hiện diện của mô cần tìm [2].
Sinh thiết lạnh có gây đau không? Bản thân quá trình sinh thiết lạnh không gây đau vì nó được thực hiện trên mẫu mô đã được lấy ra khỏi cơ thể người bệnh trong quá trình phẫu thuật (thường là dưới gây mê).
Kết quả sinh thiết lạnh có thể bị sai không? Có, mặc dù hiếm gặp, kết quả sinh thiết lạnh có thể bị sai do các yếu tố kỹ thuật (nhiễu ảnh đông lạnh), sai sót trong lấy mẫu hoặc diễn giải kết quả ở những trường hợp khó [4]. Khi có sự không chắc chắn, bác sĩ giải phẫu bệnh sẽ đưa ra khuyến nghị chờ kết quả sinh thiết thường quy.
Thời gian chờ kết quả sinh thiết lạnh là bao lâu? Thông thường, kết quả sinh thiết lạnh được trả về trong vòng 10-20 phút sau khi mẫu mô được chuyển đến phòng giải phẫu bệnh [2].

9. Tài liệu tham khảo

[1] Gorman, B. G. (2023). Artificial intelligence and frozen section histopathology. PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37394789/. Truy cập: 2025-12-10.
[2] Jaafar, H. (2006). Intra-Operative Frozen Section Consultation - PubMed Central. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3347896/. Truy cập: 2025-12-10.
[3] Mayo Clinic. (n.d.). 1905: Frozen section technique revolutionizes surgery. history.mayoclinic.org. https://history.mayoclinic.org/wp-content/uploads/2022/11/1905.pdf. Truy cập: 2025-12-10.
[4] Švajdler, M. (2018). Frozen section: history, indications, contraindications and .... PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30441964/. Truy cập: 2025-12-10.
[5] Brender, E. (2005). Frozen Section Biopsy | Oncology. JAMA Network. https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/202100. Truy cập: 2025-12-10.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.