Người bệnh & Cộng đồngChuyên gia y tếUMCers
Đặt lịch khám|Đấu thầu|Liên hệ
Logo
logo pre header
ỨNG DỤNG UMC CARE
Đặt lịch khámĐấu thầu
Tiếng việt
English

Nguy cơ đề kháng kháng sinh

|
Khoa Dược
Kháng kháng sinh là gì? Tại sao vi khuẩn đề kháng thuốc? Hậu quả nghiêm trọng và cách mỗi người dân có thể góp phần phòng chống hiệu quả mối đe dọa toàn cầu này.

 

Kháng thuốc.png

Đề kháng kháng sinh (Antibiotic Resistance) là hiện tượng vi khuẩn đề kháng lại tác dụng của thuốc kháng sinh – các thuốc vốn dùng để tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn gây bệnh. Nói cách khác, vi khuẩn đã tiến hóa hoặc có những biến đổi khiến thuốc kháng sinh thông thường không còn hiệu quả với chúng [1]. Hệ quả là những bệnh nhiễm trùng từng điều trị được nay trở nên khó chữa hơn hoặc thậm chí không thể chữa khỏi bằng các thuốc có sẵn. Đây là một trong những mối đe dọa sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng nhất trên toàn cầu, được ví như một "đại dịch thầm lặng".

1. Kháng kháng sinh là gì?

Kháng kháng sinh và "siêu vi khuẩn"

Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn không còn phản ứng với các loại thuốc kháng sinh, khiến việc điều trị nhiễm trùng trở nên khó khăn hoặc không thể [1]. Khi vi khuẩn gây bệnh kháng nhiều loại kháng sinh, chúng thường được gọi là “siêu vi khuẩn”. Nhiễm trùng do siêu vi khuẩn có thể dẫn đến bệnh cảnh nặng nề hơn, kéo dài hơn, tăng nguy cơ biến chứng và tử vong, đồng thời làm tăng chi phí điều trị [2].

2. Nguy cơ và thực trạng

Mối đe dọa toàn cầu

Kháng kháng sinh được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm 10 mối đe dọa hàng đầu đối với sức khỏe toàn cầu. Mỗi năm, khoảng 4,95 triệu ca tử vong liên quan đến nhiễm trùng do vi khuẩn kháng thuốc, trong đó trực tiếp gần 1,3 triệu người chết vì nhiễm khuẩn kháng kháng sinh [1, 2]. WHO cảnh báo nếu không hành động kịp thời, đến năm 2050, kháng kháng sinh có thể gây ra 10 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu [1].

Thực trạng tại Việt Nam

Việt Nam được xếp vào nhóm các quốc gia có tình trạng kháng kháng sinh ở mức báo động [6]. Nguyên nhân chính là việc sử dụng kháng sinh không hợp lý ở mọi tuyến: từ bệnh viện đến nhà thuốc và trong nông nghiệp [6]. Tình trạng mua bán kháng sinh không cần đơn bác sĩ vẫn rất phổ biến, với 88% – 97% hiệu thuốc sẵn sàng bán kháng sinh mà không cần đơn [7]. Việc lạm dụng này khiến nhiều bệnh nhiễm trùng thông thường trở nên khó chữa hơn do vi khuẩn đề kháng thuốc [7].

3. Nguyên nhân gây kháng kháng sinh

Nguyên nhân chính của kháng kháng sinh là việc sử dụng kháng sinh không đúng cách [1]. Các yếu tố hàng đầu bao gồm:

  • Lạm dụng kháng sinh: Dùng kháng sinh khi không cần thiết (cho bệnh do virus như cảm cúm) hoặc dùng “dự phòng” tùy tiện [1, 8].

  • Không tuân thủ liệu trình: Tự ý ngừng thuốc sớm hoặc uống không đều đặn, tạo cơ hội cho vi khuẩn sống sót và kháng thuốc [8].

  • Lạm dụng trong chăn nuôi, nông nghiệp: Kháng sinh được dùng để phòng bệnh, kích thích tăng trưởng cho vật nuôi, khiến vi khuẩn kháng thuốc lây sang người qua thực phẩm hoặc môi trường [2].

  • Kiểm soát nhiễm khuẩn kém: Tại các cơ sở y tế, vệ sinh và kiểm soát nhiễm khuẩn không tốt có thể làm lây lan vi khuẩn kháng thuốc [2].

  • Thiếu thuốc mới và chẩn đoán nhanh: Ít kháng sinh mới được phát minh, trong khi vi khuẩn tiến hóa nhanh. Việc thiếu xét nghiệm chẩn đoán nhanh cũng dẫn đến sử dụng kháng sinh "phỏng đoán" không cần thiết [2].

4. Hậu quả của kháng kháng sinh

Kháng kháng sinh đe dọa thành tựu y học hiện đại với những hậu quả nghiêm trọng:

  • Gia tăng tỷ lệ tử vong và biến chứng: Nhiễm trùng kháng thuốc kéo dài, dễ chuyển nặng và biến chứng, gây ra hàng triệu ca tử vong mỗi năm [1, 2]. Các thủ thuật y khoa như phẫu thuật, hóa trị ung thư cũng tiềm ẩn rủi ro cao hơn.

  • Kéo dài thời gian nằm viện và tăng chi phí: Người bệnh nhiễm trùng kháng thuốc phải nằm viện lâu hơn và điều trị tốn kém hơn do phải dùng thuốc đắt tiền hoặc phối hợp nhiều loại [2, 4].

  • Ảnh hưởng kinh tế – xã hội: Người bệnh mất sức lao động, gây tổn thất về kinh tế cho gia đình và xã hội. Ngân hàng Thế giới dự báo kháng thuốc có thể làm giảm GDP toàn cầu và đẩy hàng triệu người vào cảnh nghèo đói [4].

  • Nguy cơ quay lại thời kỳ tiền kháng sinh: Nếu không kiểm soát được, chúng ta có thể phải đối mặt với những căn bệnh nhiễm trùng mà không có thuốc chữa hiệu quả, giống như thời kỳ trước khi kháng sinh được phát minh [3].

5. Biện pháp phòng chống kháng kháng sinh: Hành động của chúng ta

Cuộc chiến chống kháng kháng sinh đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng:

  • Chỉ dùng kháng sinh khi thật sự cần thiết: Không tự ý dùng kháng sinh nếu không có hướng dẫn của bác sĩ. Kháng sinh không trị được bệnh do virus gây ra [8].

  • Tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ: Dùng đúng liều lượng và đủ thời gian theo chỉ định, ngay cả khi cảm thấy khỏe hơn. Không chia sẻ hoặc dùng lại thuốc còn thừa [8].

  • Mua thuốc có đơn, không tích trữ kháng sinh: Mua kháng sinh theo đơn bác sĩ và không tích trữ ở nhà để tránh tự ý sử dụng [7].

  • Giữ gìn vệ sinh và tiêm phòng đầy đủ: Rửa tay sạch sẽ, vệ sinh an toàn thực phẩm, giữ môi trường sạch để hạn chế mắc bệnh. Tiêm vắc-xin đầy đủ giúp phòng ngừa các bệnh cần dùng kháng sinh [8].

  • Sử dụng kháng sinh trong nông nghiệp có trách nhiệm: Ngành nông nghiệp cần tuân thủ hướng dẫn sử dụng kháng sinh cho vật nuôi, tránh lạm dụng và đảm bảo không tồn dư kháng sinh trong thực phẩm [2].

  • Nâng cao nhận thức và chính sách: Mỗi người dân hãy là một tuyên truyền viên. Nhà nước cần kiểm soát chặt chẽ việc kê đơn, bán thuốc và đầu tư vào hệ thống giám sát kháng thuốc. Các cơ sở y tế cần sử dụng kháng sinh an toàn và kiểm soát kê đơn hợp lý.

Cuộc chiến chống kháng kháng sinh sẽ còn lâu dài, nhưng nếu mỗi chúng ta cùng “đúng thuốc, đúng cách”, mối đe dọa này có thể được kiềm chế. Như thông điệp của WHO tại Việt Nam: “Mỗi người dân đều có thể góp phần bằng cách dùng đúng thuốc cho đúng bệnh, đúng liều lượng khi thực sự cần thiết” [6].

6. Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Dấu hiệu cần chú ý

Nếu bạn có các triệu chứng nhiễm trùng (ví dụ: sốt cao, ho kéo dài, đau họng nặng, nhiễm trùng vết thương không lành, tiểu buốt, tiêu chảy nặng) không cải thiện sau vài ngày hoặc trở nên nặng hơn, hãy đi khám bác sĩ. Đừng tự ý mua và dùng kháng sinh. Bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác nguyên nhân và kê đơn thuốc phù hợp.

Vai trò của cơ sở y tế

Các cơ sở y tế và chuyên gia y tế đóng vai trò trung tâm trong cuộc chiến chống đề kháng kháng sinh thông qua chẩn đoán chính xác, kê đơn kháng sinh hợp lý, kiểm soát nhiễm khuẩn và tư vấn, giáo dục cộng đồng.

7. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

  • Đề kháng kháng sinh là gì? Khi vi khuẩn không còn bị tiêu diệt hoặc ức chế bởi thuốc kháng sinh, việc điều trị nhiễm trùng trở nên khó khăn hoặc không hiệu quả [1].

  • Tại sao vi khuẩn lại trở nên đề kháng kháng sinh? Vi khuẩn có thể tự nhiên phát triển khả năng kháng thuốc (đột biến gen) hoặc nhận gen kháng thuốc từ vi khuẩn khác. Việc lạm dụng kháng sinh, vệ sinh kém và thiếu thuốc mới đã đẩy nhanh quá trình này [1, 2].

  • Làm thế nào để phòng tránh đề kháng kháng sinh? Dùng kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ, hoàn thành đủ liệu trình, không tự ý mua thuốc, rửa tay thường xuyên, tiêm chủng đầy đủ và tránh lạm dụng kháng sinh trong chăn nuôi [1, 8].

  • Bệnh nhiễm khuẩn đề kháng kháng sinh có nguy hiểm không? Rất nguy hiểm. Chúng khó điều trị, có thể dẫn đến biến chứng nặng, thời gian nằm viện kéo dài, tàn tật và thậm chí tử vong [1, 2].

  • Có kháng sinh mới nào đang được phát triển không? Hiện có rất ít kháng sinh mới thực sự đột phá đang được phát triển. Phần lớn là các cải tiến của thuốc cũ, gây ra thách thức lớn trong cuộc chiến này [2].

8. Tài liệu tham khảo

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.

Tags:
Sức khỏe cộng đồngVi khuẩnKháng thuốcĐề kháng kháng sinh
Chia sẻ

Bài viết liên quan