Thực hành phân loại chất thải rắn y tế an toàn và hiệu quả
Trong môi trường y tế, việc quản lý chất thải rắn đóng vai trò cực kỳ quan trọng nhằm ngăn ngừa lây nhiễm chéo và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Thực hành phân loại chất thải y tế một cách an toàn và hiệu quả không chỉ là trách nhiệm mà còn là kiến thức cần thiết đối với mỗi nhân viên y tế. Bài viết này sẽ đi sâu vào các nguyên tắc và bước thực hiện cụ thể, giúp bạn áp dụng vào công việc hàng ngày.
1. Tầm quan trọng của việc phân loại chất thải y tế
Việc quản lý và phân loại chất thải y tế hợp lý mang lại nhiều lợi ích thiết thực, từ việc bảo vệ sức khỏe đến tuân thủ pháp luật và bảo vệ môi trường.
1.1. Ngăn ngừa lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng
Chất thải y tế chứa nhiều vi sinh vật gây bệnh, hóa chất độc hại và vật sắc nhọn, có thể gây nguy hiểm trực tiếp cho người bệnh, nhân viên y tế và cộng đồng nếu không được xử lý đúng cách [1]. Việc phân loại chính xác giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm chéo, phơi nhiễm với các tác nhân nguy hại và tai nạn nghề nghiệp, đặc biệt là các vết thương do vật sắc nhọn gây ra [1].
1.2. Bảo vệ môi trường
Xử lý chất thải y tế không đúng quy định có thể dẫn đến ô nhiễm đất, nước và không khí. Chẳng hạn, việc đốt chất thải y tế ở nhiệt độ thấp hoặc không đúng quy trình có thể phát thải dioxin, furan và các hạt vật chất độc hại vào không khí [1]. Phân loại đúng giúp các phương pháp xử lý sau này hiệu quả hơn, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.
1.3. Tuân thủ pháp luật và quy định (Thông tư 20/2021/TT-BYT)
Thông tư 20/2021/TT-BYT của Bộ Y tế được ban hành ngày 26/11/2021 và có hiệu lực từ ngày 10/01/2022. Đây là văn bản pháp lý quan trọng quy định chi tiết về quản lý chất thải y tế trong các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh tại Việt Nam. Việc tuân thủ các quy định này là trách nhiệm bắt buộc của mọi cơ sở y tế và nhân viên, góp phần xây dựng một hệ thống y tế an toàn, bền vững.
2. Các loại chất thải rắn y tế theo Thông tư 20/2021/TT-BYT
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 15% tổng lượng chất thải y tế được coi là chất thải nguy hại [1]. Thông tư 20/2021/TT-BYT phân loại chất thải rắn y tế thành các nhóm chính sau:
2.1. Chất thải lây nhiễm
Đây là nhóm chất thải có khả năng chứa mầm bệnh và gây lây nhiễm [2,5].
| STT | Loại chất thải | Phân loại chi tiết |
|---|---|---|
| 1 | Chất thải lây nhiễm sắc nhọn | Các chất thải có thấm, dính, chứa máu của cơ thể hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh, cụ thể: Kim tiêm, bơm liền kim tiêm; Đầu sắc nhọn của dây truyền dịch; Kim chọc dò, kim châm cứu; Lưỡi dao mổ, đinh, cưa dùng trong phẫu thuật; Các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ, các vật sắc nhọn khác. |
2 | Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn | Bông gòn, que gòn, gạc... thấm, dính, chứa máu của cơ thể hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh; Ống tiêm, ống thông tiểu, thông dạ dày, dây dẫn lưu, dây truyền đã che/loại bỏ đầu sắc nhọn...thấm, dính, chứa máu của cơ thể hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh; Phương tiện phòng hộ cá nhân (loại sử dụng 1 lần) đã qua sử dụng: nón, khẩu trang, găng tay, tạp dề, vớ; Vỏ lọ vắc-xin thuộc loại vắc-xin bất hoạt hoặc giảm độc lực thải bỏ. |
| 3 | Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao | Mẫu bệnh phẩm, dụng cụ đựng/dính mẫu bệnh phẩm, chất thải dính mẫu bệnh phẩm thải bỏ từ các phòng xét nghiệm tương đương an toàn sinh học cấp II trở lên; Các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly, khu vực điều trị cách ly, khu vực lấy mẫu xét nghiệm người bệnh mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhóm A, nhóm B. |
| 4 | Chất thải giải phẫu | Mô, bộ phận cơ thể người thải bỏ xác động vật thí nghiệm. |
2.2. Chất thải nguy hại không lây nhiễm
Nhóm này bao gồm các chất thải có tính chất nguy hại nhưng không có khả năng lây nhiễm [2,5].
| STT | Loại chất thải | Phân loại chi tiết |
|---|---|---|
| 1 | Hóa chất thải bỏ | Hóa chất thải bỏ có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất. |
| 2 | Dược phẩm thải bỏ | Dược phẩm thải bỏ thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất. |
| 3 | Vỏ chai lọ đựng thuốc hoặc hóa chất | Vỏ đựng chai sát khuẩn tay nhanh, chai rửa tay thường quy, rửa tay ngoại khoa có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất; Bình đựng hóa chất làm sạch, khử khuẩn dụng cụ có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất; Vỏ chai, lọ đựng thuốc hoặc hóa chất, các dụng cụ dính thuốc hoặc hóa chất thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất. |
| 4 | Thiết bị y tế có chứa thủy ngân, cadimi | Thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân, cadimi (Cd); Bóng đèn huỳnh quang, pin, ắc quy thải bỏ; Vật liệu tráng chỉ sử dụng trong ngăn tia xạ thải bỏ. |
| 5 | Chất thải y tế khác | Chất thải y tế khác có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại hoặc có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất: bình chứa áp suất thải chưa đảm bảo rỗng hoàn toàn, giẻ lau, vải bảo vệ thải bị nhiễm các thành phần nguy hại, các loại chất thải có tính ăn mòn hoặc dễ cháy. |
2.3. Chất thải rắn thông thường
Chiếm khoảng 85% tổng lượng chất thải y tế, nhóm này tương tự như chất thải sinh hoạt và không gây nguy hại đặc biệt [1,5].
| STT | Loại chất thải | Phân loại chi tiết |
|---|---|---|
| 1 | Chất thải rắn thông thường không được phép thu gom phục vụ mục đích tái chế | Chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ hoạt động sinh hoạt thường ngày của NVYT, người bệnh, người nhà người bệnh, học viên, khách đến làm việc và các chất thải ngoại cảnh trong cơ sở y tế (trừ khu vực cách ly, bệnh truyền nhiễm); Hóa chất thải bỏ không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại; Vỏ chai, lọ đựng thuốc hoặc hóa chất, dụng cụ dính thuốc hoặc hóa chất không thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc không có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất Vỏ lọ vắc-xin thải bỏ không thuộc loại vắc-xin bất hoạt hoặc giảm độc lực; Chất thải sắc nhọn không lây nhiễm, không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại; Chất thải rắn công nghiệp thông thường: bùn thải không có thành phần nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại; quần áo, chăn, ga, đệm cũ thải bỏ. |
| 2 | Chất thải rắn thông thường được phép thu gom phục vụ mục đích tái chế | Giấy, báo, bìa, thùng các-tông, vỏ hộp thuốc và các vật liệu giấy không có yếu tố nguy hại; Các vỏ chai nhựa hoặc các vỏ chai, lọ, lọ thuốc thủy tinh đựng thuốc, hóa chất không thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc không có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất và không thấm, dính, chứa máu, vi sinh vật gây bệnh; Các vỏ chai dịch truyền bằng nhựa, dây truyền dịch, bơm tiêm nhựa (không bao gồm đầu sắc nhọn) không thấm, dính, chứa máu, vi sinh vật gây bệnh; Các vỏ chai giải khát bằng nhựa và các sản phẩm bằng nhựa khác sử dụng trong hoạt động sinh hoạt thường ngày không phát sinh từ khu vực cách ly, điều trị người bệnh mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhóm A, nhóm B; Các vỏ lon nước giải khát, vỏ lon sữa và các vật liệu kim loại khác sử dụng trong hoạt động sinh hoạt thường ngày không phát sinh từ khu vực cách ly, điều trị người bệnh mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhóm A, nhóm B; |
3. Sơ đồ phân loại chất thải y tế tại UMC
4. Quy trình phân loại chi tiết tại nguồn phát sinh
Phân loại chất thải y tế phải được thực hiện ngay tại nơi phát sinh để đảm bảo an toàn và hiệu quả [4].
4.1. Nguyên tắc chung
Phân loại ngay tại nơi phát sinh: Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Mỗi loại chất thải phải được cho vào đúng loại túi, thùng chứa quy định ngay lập tức sau khi sử dụng [4].
Sử dụng đúng dụng cụ chứa: Mỗi loại chất thải phải được chứa trong thùng, túi hoặc hộp có màu sắc và biểu tượng cảnh báo tương ứng [4].
Đảm bảo an toàn cho người thực hiện: Nhân viên y tế phải luôn mang đầy đủ trang bị bảo hộ cá nhân (PPE) khi tiếp xúc với chất thải y tế [1].
4.2. Hướng dẫn phân loại từng loại chất thải tại UMC
5. Dụng cụ chứa và dấu hiệu nhận biết
Để đảm bảo an toàn và đúng quy định, việc sử dụng các dụng cụ chứa và dấu hiệu nhận biết phù hợp cho từng loại chất thải là bắt buộc.
5.1. Túi, thùng chứa và màu sắc quy định
| Loại chất thải | Màu sắc dụng cụ chứa | Quy cách |
|---|---|---|
| Chất thải lây nhiễm | Vàng | Túi, thùng có lót túi |
| Chất thải sắc nhọn lây nhiễm | Vàng | Hộp an toàn (chống thủng) |
| Chất thải nguy hại không lây nhiễm | Đen | Túi, thùng có lót túi |
| Chất thải thông thường | Xanh | Túi, thùng có lót túi |
5.2. Biểu tượng và nhãn mác cảnh báo
Ngoài màu sắc, các dụng cụ chứa chất thải nguy hại cần có biểu tượng cảnh báo rõ ràng:
Biểu tượng "Chất thải lây nhiễm": Thường là biểu tượng sinh học nguy hiểm (biohazard symbol) màu đen trên nền vàng.
Biểu tượng "Chất thải nguy hại không lây nhiễm": Tùy thuộc vào loại nguy hại (hóa chất, phóng xạ, độc hại), sẽ có các biểu tượng cảnh báo tương ứng.
6. Những lưu ý quan trọng khi phân loại chất thải y tế
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối và hiệu quả trong công tác phân loại, nhân viên y tế cần tuân thủ các lưu ý sau:
6.1. Trang bị bảo hộ cá nhân
Luôn mang đầy đủ trang bị bảo hộ cá nhân (PPE) bao gồm găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ và áo choàng khi thực hiện phân loại, thu gom chất thải y tế để tránh tiếp xúc trực tiếp với các tác nhân gây hại [1].
6.2. Tránh nhầm lẫn và trộn lẫn
Tuyệt đối không được trộn lẫn các loại chất thải khác nhau. Việc nhầm lẫn hoặc trộn lẫn chất thải có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm, gây khó khăn và tốn kém trong quá trình xử lý, đồng thời vi phạm các quy định hiện hành [4].
6.3. Xử lý sự cố tràn đổ chất thải
Trong trường hợp chất thải bị tràn đổ, cần nhanh chóng cô lập khu vực, mang đầy đủ PPE và sử dụng bộ dụng cụ xử lý tràn đổ (spill kit) để làm sạch theo đúng quy trình của cơ sở y tế.
6.4. Đào tạo và nâng cao nhận thức cho nhân viên
Tất cả nhân viên y tế cần được đào tạo định kỳ về quy trình phân loại và quản lý chất thải y tế, cập nhật các quy định mới và nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của công việc này [1].
7. Quy trình thu gom và lưu giữ tạm thời
Sau khi phân loại tại nguồn, chất thải cần được thu gom và lưu giữ tạm thời theo đúng quy định trước khi chuyển đến nơi xử lý cuối cùng.
7.1. Tần suất thu gom
Chất thải lây nhiễm cần được thu gom ít nhất một lần mỗi ngày hoặc ngay lập tức khi đầy thùng chứa để tránh ứ đọng và phát tán mầm bệnh. Các loại chất thải khác có thể có tần suất thu gom ít hơn tùy theo quy định của cơ sở y tế và lượng phát sinh.
7.2. Khu vực lưu giữ tạm thời
Vị trí: Khu vực lưu giữ tạm thời phải được quy định rõ ràng, đặt ở nơi riêng biệt, xa khu vực chăm sóc người bệnh, nhà ăn và khu vực công cộng.
Tiêu chuẩn: Khu vực này phải đảm bảo vệ sinh, thông thoáng, có mái che, nền không thấm nước, dễ cọ rửa và có hệ thống thoát nước. Cần có biển báo "Khu vực lưu giữ chất thải y tế" và hạn chế người không có nhiệm vụ ra vào.
An toàn: Các thùng chứa chất thải phải được đậy kín, không để chất thải tràn ra ngoài.
Khu vực tập kết rác tạm thời tại khoa
.jpg)
7.3. Yêu cầu về phương tiện vận chuyển nội bộ
Phương tiện vận chuyển chất thải nội bộ phải chuyên dụng, dễ làm sạch, có bánh xe và nắp đậy kín. Sau mỗi lần vận chuyển, phương tiện cần được vệ sinh và khử khuẩn sạch sẽ.
8. Câu hỏi thường gặp (FAQ)
- Chất thải y tế là gì? Chất thải y tế là tất cả các chất thải phát sinh từ các cơ sở y tế, bao gồm chất thải từ hoạt động khám bệnh, chữa bệnh, nghiên cứu, thử nghiệm, tiêm chủng và các hoạt động liên quan khác [1].
- Tại sao phải phân loại chất thải y tế? Phân loại chất thải y tế giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm, bảo vệ sức khỏe con người và môi trường, đồng thời tuân thủ các quy định pháp luật về quản lý chất thải [1].
- Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định về những loại chất thải nào? Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định về chất thải lây nhiễm (bao gồm sắc nhọn và không sắc nhọn), chất thải nguy hại không lây nhiễm (hóa học, dược phẩm, có chứa kim loại nặng, phóng xạ) và chất thải thông thường [1].
- Chất thải sắc nhọn được phân loại như thế nào? Chất thải sắc nhọn lây nhiễm phải được thu gom vào hộp an toàn màu vàng, có khả năng chống thủng và có biểu tượng cảnh báo chất thải lây nhiễm [1, 4].
- Nhân viên y tế cần lưu ý gì khi phân loại chất thải? Nhân viên y tế cần mang đầy đủ PPE, phân loại ngay tại nguồn, sử dụng đúng dụng cụ chứa có màu sắc và biểu tượng quy định và tránh trộn lẫn các loại chất thải [1, 4].
- Có phải tất cả chất thải y tế đều nguy hại không? Không. Khoảng 85% chất thải y tế là chất thải thông thường, không gây nguy hại như chất thải sinh hoạt. Chỉ khoảng 15% là chất thải nguy hại (lây nhiễm, hóa học, dược phẩm, phóng xạ) [1].
9. Thông tin kiểm duyệt và tài liệu tham khảo
Thông tin kiểm duyệt
- Tư vấn chuyên môn: Khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
Tài liệu tham khảo:
- [1] World Health Organization. MODULE 9: Classification of Healthcare Waste. https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/wash-in-hcf/training-modules-in-health-care-waste-management/module-9---classification-of-health-care-waste.pdf?sfvrsn=dd5e4e84_4.
- [2] World Health Organization. Module 2: The Healthcare Waste Management System. https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/wash-in-hcf/training-modules-in-health-care-waste-management/module-18---management-of-chemical-cytotoxic-pharmaceutical-and-radioactive-wastes.pdf?sfvrsn=c2ac154f_2.
- [3] World Health Organization. National Healthcare Waste Management Planning. https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/wash-in-hcf/training-modules-in-health-care-waste-management/module-4---national-hcw-management-planning.pdf?sfvrsn=a4b3c48d_4.
- [4] Thông tư số 20/2021/TT-BYT ngày 26/11/2021 do Bộ Y tế ban hành về Quy định quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế. https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?pageid=27160&docid=204797
Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ Khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn (SĐT: 028 3952 5031) để được tham vấn chi tiết.