Tự ý dùng thuốc kê đơn: Nguy cơ đối với sức khỏe

Trong cuộc sống hiện đại, việc tiếp cận thông tin y tế trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng điều này cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Một trong số đó là xu hướng tự ý mua và sử dụng thuốc kê đơn mà không có sự thăm khám và chỉ định của bác sĩ [1]. Hành động tưởng chừng vô hại này lại có thể dẫn đến những hậu quả khôn lường cho sức khỏe, từ phản ứng phụ nghiêm trọng đến nguy cơ kháng thuốc và làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [2].

1. Thuốc kê đơn là gì và vì sao cần thận trọng?

Định nghĩa thuốc kê đơn theo quy định tại Việt Nam

Theo Luật Dược số 105/2016/QH13 (Luật Dược 2016), thuốc kê đơn là thuốc khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng phải có đơn thuốc, nếu sử dụng không theo đúng chỉ định của người kê đơn thì có thể nguy hiểm tới tính mạng, sức khỏe. Do đó, việc mua bán và sử dụng các loại thuốc này phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về kê đơn, bán thuốc theo đơn của bác sĩ hoặc dược sĩ có trình độ chuyên môn phù hợp. Bộ Y tế ban hành Danh mục thuốc không kê đơn (theo Thông tư 07/2017/TT-BYT [3]) để tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thuốc an toàn, đồng thời quản lý chặt chẽ việc kê đơn và sử dụng các loại thuốc kê đơn nhằm đảm bảo an toàn, hiệu quả và tránh lạm dụng.

Sự khác biệt giữa thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn

Điểm khác biệt chính giữa thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn (OTC - Over-The-Counter) nằm ở mức độ an toàn và cần thiết sự giám sát của chuyên gia y tế. Thuốc không kê đơn thường được dùng để điều trị các triệu chứng nhẹ, dễ nhận biết và có nguy cơ tác dụng phụ thấp khi dùng đúng hướng dẫn. Ngược lại, thuốc kê đơn yêu cầu phải có đơn của bác sĩ vì chúng có thể gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng, tương tác với các thuốc khác, hoặc nếu dùng sai có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [2].

2. Đối tượng nào dễ tự ý dùng thuốc kê đơn?

Nhiều yếu tố thúc đẩy hành vi tự ý dùng thuốc kê đơn, biến nó thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng toàn cầu [1, 4]. Các đối tượng dễ mắc phải hành vi này bao gồm:

Người có thói quen tự điều trị hoặc có xu hướng tự tin vào kiến thức về thuốc của bản thân [5, 6, 7]

Một số người có niềm tin rằng họ có đủ kiến thức để tự chẩn đoán và điều trị bệnh, đặc biệt là khi đã từng gặp tình trạng tương tự trước đây. Họ có thể dựa vào kinh nghiệm cá nhân hoặc lời khuyên từ những người không phải chuyên gia y tế để quyết định loại thuốc và liều lượadng sử dụng [6, 7].

Ảnh hưởng từ thông tin sai lệch trên mạng xã hội và lời khuyên từ người không chuyên [5, 8]

Sự bùng nổ của thông tin trên Internet và mạng xã hội khiến người dân dễ dàng tiếp cận các lời khuyên về sức khỏe, nhưng không phải tất cả đều chính xác. Những thông tin sai lệch hoặc không đầy đủ có thể dẫn đến việc tự ý sử dụng thuốc sai mục đích hoặc sai liều [6].

Áp lực kinh tế, thiếu thời gian và sự tiện lợi khi không cần đến cơ sở y tế [1, 5, 9, 10]

Chi phí khám chữa bệnh, thời gian chờ đợi tại các cơ sở y tế, hoặc đơn giản là mong muốn sự tiện lợi, nhanh chóng là những lý do khiến nhiều người lựa chọn tự mua thuốc thay vì thăm khám bác sĩ [9, 10].

Khả năng tiếp cận thuốc dễ dàng

Việc mua thuốc kê đơn mà không cần đơn tại các nhà thuốc không tuân thủ quy định hoặc thông qua các nhà thuốc trực tuyến bất hợp pháp cũng là một yếu tố làm tăng tỷ lệ tự ý dùng thuốc [11, 12].

3. Tự ý dùng thuốc kê đơn: Những hậu quả khôn lường

Việc tự ý dùng thuốc kê đơn có thể gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng và phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người bệnh và cả cộng đồng.

Chẩn đoán sai bệnh, che lấp triệu chứng và trì hoãn điều trị

Khi tự ý dùng thuốc, người bệnh có thể bỏ qua các dấu hiệu quan trọng, dẫn đến chẩn đoán sai bệnh. Thuốc có thể làm giảm hoặc che lấp các triệu chứng ban đầu của một bệnh lý nghiêm trọng, khiến việc chẩn đoán chính xác và kịp thời khó khăn hơn [4]. Hậu quả không chỉ làm chậm trễ việc điều trị đúng cách mà còn có thể khiến bệnh tiến triển nặng hơn, gây khó khăn cho việc phục hồi sau này. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với các bệnh cần được phát hiện sớm để điều trị hiệu quả.

Tác dụng phụ nghiêm trọng và tương tác thuốc

Tác dụng không mong muốn (ADRs): Thuốc kê đơn có thể gây ra nhiều tác dụng phụ khác nhau, từ nhẹ đến nghiêm trọng, bao gồm dị ứng, tổn thương gan, thận hoặc các vấn đề về tim mạch [1, 5, 4, 13]. Ví dụ, tự ý dùng quá liều paracetamol có thể gây suy gan cấp, hoặc lạm dụng ibuprofen có thể dẫn đến tổn thương thận [14, 15]. Một nghiên cứu cho thấy tự dùng thuốc đã gây ra 3,9% trường hợp nhập viện do phản ứng có hại của thuốc [13].
Quá liều và ngộ độc: Thiếu kiến thức về liều lượng phù hợp có thể dẫn đến quá liều, gây ngộ độc và thậm chí tử vong [4, 16].
Tương tác với các thuốc khác hoặc thực phẩm: Thuốc kê đơn có thể tương tác với các loại thuốc khác (bao gồm cả thuốc không kê đơn và thực phẩm chức năng) hoặc một số loại thực phẩm, gây ra những phản ứng không lường trước được, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc [1, 5, 4, 2].

Nguy cơ kháng thuốc kháng sinh

Kháng kháng sinh (AMR) là mối đe dọa sức khỏe toàn cầu: Việc tự ý dùng kháng sinh, đặc biệt là khi không cần thiết (ví dụ: dùng kháng sinh cho các bệnh do virus như cảm cúm) hoặc dùng không đủ liều, không đủ thời gian, là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng vi khuẩn kháng thuốc [1, 5, 4, 17]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xem kháng kháng sinh là một trong 10 mối đe dọa sức khỏe toàn cầu hàng đầu [17].
Nguyên nhân: Sử dụng kháng sinh sai mục đích, không đủ liều hoặc không đủ thời gian điều trị tạo điều kiện cho vi khuẩn thích nghi và phát triển khả năng kháng thuốc. Ước tính năm 2019, kháng kháng sinh do vi khuẩn là nguyên nhân trực tiếp gây ra 1,27 triệu ca tử vong trên toàn cầu và góp phần vào 4,95 triệu ca tử vong [18].

Phụ thuộc thuốc và lạm dụng

Nguy cơ nghiện các loại thuốc giảm đau, an thần: Một số loại thuốc kê đơn như thuốc giảm đau opioid, thuốc an thần hoặc thuốc ngủ có thể gây nghiện nếu sử dụng không đúng chỉ định. Tự ý dùng những loại thuốc này có thể dẫn đến phụ thuộc thể chất và tâm lý [1, 4].
Lạm dụng thuốc kê đơn cho mục đích không y tế: Trong một số trường hợp, thuốc kê đơn có thể bị lạm dụng cho các mục đích giải trí hoặc để tăng cường hiệu suất, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe.

Rủi ro đặc biệt ở nhóm đối tượng nhạy cảm

Trẻ em: Trẻ em là đối tượng đặc biệt nhạy cảm với thuốc do cơ thể chưa phát triển hoàn chỉnh. Tự ý dùng thuốc cho trẻ dễ dẫn đến quá liều, ngộ độc hoặc các tác dụng phụ nghiêm trọng do sai liều lượng [4, 6, 19, 20].
Người cao tuổi: Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc và phải dùng nhiều loại thuốc (đa thuốc). Việc tự ý dùng thêm thuốc có thể gây ra tương tác thuốc nguy hiểm, tăng nguy cơ tác dụng phụ và làm suy giảm chức năng các cơ quan [5, 4, 23].
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhiều loại thuốc có thể đi qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi hoặc trẻ sơ sinh [4].

4. Dấu hiệu cảnh báo khi tự ý dùng thuốc

Khi tự ý dùng thuốc kê đơn, bạn cần đặc biệt chú ý đến các dấu hiệu bất thường sau đây:

Triệu chứng bất thường, mới xuất hiện hoặc nặng hơn sau khi dùng thuốc: Nếu tình trạng bệnh không cải thiện hoặc xuất hiện các triệu chứng mới, bất thường sau khi dùng thuốc, đây có thể là dấu hiệu của tác dụng phụ hoặc thuốc không phù hợp.
Bệnh không thuyên giảm hoặc có dấu hiệu xấu đi: Việc tự dùng thuốc mà bệnh vẫn không khỏi hoặc thậm chí nặng hơn cho thấy phương pháp điều trị không hiệu quả hoặc chẩn đoán ban đầu không chính xác.
Dấu hiệu phụ thuộc thuốc (thèm thuốc, dùng liều cao hơn, không thể dừng): Nếu bạn cảm thấy cần phải dùng thuốc thường xuyên hơn, với liều lượng cao hơn để đạt được hiệu quả mong muốn, hoặc gặp khó khăn khi ngừng thuốc, đó có thể là dấu hiệu của sự phụ thuộc.
Các phản ứng dị ứng hoặc ngộ độc cấp tính: Các triệu chứng như phát ban, ngứa, khó thở, sưng mặt, buồn nôn, nôn mửa, chóng mặt, đau bụng dữ dội, hoặc thay đổi ý thức cần được coi là tình huống khẩn cấp và cần được cấp cứu y tế ngay lập tức.

5. Khuyến nghị từ Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và cộng đồng, Bệnh viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (UMC) khuyến nghị:

Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc

Đây là nguyên tắc vàng để đảm bảo bạn được chẩn đoán chính xác và sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng sức khỏe tổng thể, tiền sử bệnh lý, các loại thuốc đang dùng để đưa ra phác đồ điều trị phù hợp nhất. Dược sĩ có thể cung cấp thông tin chi tiết về cách dùng, liều lượng, tác dụng phụ và tương tác thuốc [24].

Không chia sẻ thuốc kê đơn với người khác

Thuốc kê đơn được chỉ định riêng cho từng cá nhân dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể. Việc chia sẻ thuốc có thể gây hại nghiêm trọng cho người khác do họ có thể có bệnh nền, dị ứng hoặc tương tác thuốc khác nhau.

Bảo quản và tiêu hủy thuốc đúng cách

Bảo quản thuốc ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh sáng trực tiếp và xa tầm tay trẻ em [21, 22].
Không giữ thuốc đã hết hạn sử dụng hoặc thuốc không còn cần thiết. Tiêu hủy thuốc đúng cách theo hướng dẫn của cơ quan y tế hoặc dược sĩ để tránh gây ô nhiễm môi trường và ngăn chặn việc tái sử dụng sai mục đích [22].

Tăng cường kiến thức về thuốc và tác hại của việc tự ý dùng thuốc

Chủ động tìm hiểu thông tin về thuốc từ các nguồn đáng tin cậy như bác sĩ, dược sĩ, các tổ chức y tế uy tín (WHO, CDC, NIH). Nâng cao nhận thức về những rủi ro khi tự ý dùng thuốc là bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe bản thân [25].

Tìm kiếm thông tin y tế từ các nguồn đáng tin cậy

Hãy luôn ưu tiên các nguồn thông tin y tế chính thống và có căn cứ khoa học. Tránh tin vào những thông tin không được kiểm chứng trên mạng xã hội hoặc từ những người không có chuyên môn y tế.

6. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tự ý dùng thuốc kê đơn có phải luôn nguy hiểm không? Không phải mọi trường hợp tự ý dùng thuốc kê đơn đều gây nguy hiểm ngay lập tức, nhưng chúng luôn tiềm ẩn rủi ro cao. Nguy cơ này có thể biểu hiện dưới dạng tác dụng phụ, tương tác thuốc, che lấp triệu chứng bệnh hoặc dẫn đến kháng thuốc [4].
Làm thế nào để biết một loại thuốc có phải là thuốc kê đơn hay không? Thuốc kê đơn thường có nhãn ghi rõ "Rx only" hoặc "Thuốc kê đơn" trên bao bì. Ngoài ra, bạn có thể hỏi dược sĩ tại nhà thuốc để xác định loại thuốc và liệu có cần đơn của bác sĩ hay không.
Việc tự dùng kháng sinh có hại như thế nào? Tự dùng kháng sinh không đúng chỉ định (ví dụ: dùng cho bệnh do virus), không đủ liều hoặc không đủ thời gian sẽ làm tăng nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc. Điều này khiến việc điều trị các bệnh nhiễm trùng trong tương lai trở nên khó khăn và tốn kém hơn [17].
Tôi có thể tìm thông tin đáng tin cậy về thuốc ở đâu? Bạn nên tìm thông tin về thuốc từ các nguồn chính thống như bác sĩ, dược sĩ, các trang web của Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), Viện Y tế Quốc gia (NIH) hoặc các tài liệu y khoa có uy tín.
Khi nào tôi nên đến gặp bác sĩ thay vì tự điều trị? Bạn nên đến gặp bác sĩ khi có các triệu chứng kéo dài, nghiêm trọng, tái phát, hoặc không rõ nguyên nhân. Đặc biệt, khi có dấu hiệu dị ứng, ngộ độc, hoặc bệnh không cải thiện sau vài ngày tự chăm sóc, cần thăm khám bác sĩ ngay lập tức.

7. Tài liệu tham khảo

[1] Bennadi, D. (2013). Self-medication: A current challenge. J Basic Clin Pharm, 5(1), 19–23. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4012703/. Truy cập: 2026-01-06.
[2] Hughes, C. M., McElnay, J. C., & Fleming, G. F. (2001). Benefits and risks of self medication. Drug Saf, 24(14), 1027–37. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11735659/. Truy cập: 2026-01-06.
[3] Bộ Y tế. (2017). Thông tư 07/2017/TT-BYT Danh mục thuốc không kê đơn.
[4] Aljinović-Vučić, V. (2025). Self-Medication as a Global Health Concern: Overview of Practices and Associated Factors—A Narrative Review. Healthcare (Basel), 13(15), 1872. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12346020/. Truy cập: 2026-01-06.
[5] Ruiz, M. E. (2010). Risks of self-medication practices. Curr Drug Saf, 5(4), 315–23. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20615179/. Truy cập: 2026-01-06.
[6] Kłoda K., Babicki M., Biesiada A., Gałązka-Sobotka M., Kowalska-Bobko I., Mastalerz-Migas A. (2024). Self-medication of adults and children in Poland—Results from outpatient health care physicians online questionnaire. Front. Pharmacol., 15, 1413811. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39193328/. Truy cập: 2026-01-06.
[7] Gebert I., Hundertmark S., Bertsche T. (2024). What Do Younger and Well-Educated Adults Think about Self-Medication? Results of a Survey during a Public Science Event at Leipzig University. Pharmacy, 12, 131. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39311122/. Truy cập: 2026-01-06.
[8] Ray, I., Bardhan, M., Hasan, M. M., Sahito, A. M., Khan, E., Patel, S., Jani, I., Bhatt, P. K., Sp, R., & Swed, S. (2022). Over the counter drugs and self-medication: A worldwide paranoia and a troublesome situation in India during the COVID-19 pandemic. Ann Med Surg (Lond), 78, 103797. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9132719/. Truy cập: 2026-01-06.
[9] Yeamans S., Gil-de-Miguel Á., Hernández-Barrera V., Carrasco-Garrido P. (2024). Self-medication among general population in the European Union: Prevalence and associated factors. Eur. J. Epidemiol., 39, 977–990. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39294527/. Truy cập: 2026-01-06.
[10] Lei X., Jiang H., Liu C., Ferrier A., Mugavin J. (2018). Self-Medication Practice and Associated Factors among Residents in Wuhan, China. Int. J. Environ. Res. Public Health, 15, 68. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29300318/. Truy cập: 2026-01-06.
[11] eClinicalMedicine. (2025). Online pharmacies: A double-edged sword. eClinicalMedicine, 80, 103133. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40135168/. Truy cập: 2026-01-06.
[12] Oriakhi O.J., Almomani H., Patel N., Donyai P. (2024). The characteristics and operations of “online pharmacies” investigated in relation to medicines popularised during the coronavirus pandemic: A cross-sectional study. Front. Pharmacol., 15, 1346604. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38444937/. Truy cập: 2026-01-06.
[13] Schmiedl S., Rottenkolber M., Hasford J., Rottenkolber D., Farker K., Drewelow B., Hippius M., Saljé K., Thürmann P. (2014). Self-medication with over-the-counter and prescribed drugs causing adverse-drug-reaction-related hospital admissions: Results of a prospective, long-term multi-centre study. Drug Saf, 37, 225–235. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24550104/. Truy cập: 2026-01-06.
[14] Baracaldo-Santamaría, D., Trujillo-Moreno, M. J., Pérez-Acosta, A. M., Feliciano-Alfonso, J. E., Calderon-Ospina, C. A., & Soler, F. (2022). Definition of self-medication: a scoping review. Ther Adv Drug Safety, 13, 20420986221127501. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36211626/. Truy cập: 2026-01-06.
[15] Serper M., Wolf M.S., Parikh N.A., Tillman H., Lee W.M., Ganger D.R. (2016). Risk Factors, Clinical Presentation, and Outcomes in Overdose With Acetaminophen Alone or With Combination Products: Results From the Acute Liver Failure Study Group. J. Clin. Gastroenterol., 50, 85–91. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26166142/. Truy cập: 2026-01-06.
[16] Niccolas Bertote Guarda F., Nucci Galetti I., Regina Dos Santos C., Marchioni C. (2024). Self-medication cases reported to a poison information center in Brazil from 2014 to 2020. Clin. Toxicol., 62, 190–196. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38501499/. Truy cập: 2026-01-06.
[17] WHO. (2023). Antimicrobial Resistance. World Health Organization; Geneva, Switzerland. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance. Truy cập: 2026-01-06.
[18] Murray C.J.L., Ikuta K.S., Sharara F., Swetschinski L., Aguilar G.R., Han C., Bisignano C., Rao P., Wool E., et al. (2022). Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: A systematic analysis. Lancet, 399, 629–655. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35065702/. Truy cập: 2026-01-06.
[19] Tarciuc P., Stanescu A.M.A., Diaconu C.C., Paduraru L., Duduciuc A., Diaconescu S. (2020). Patterns and Factors Associated with Self-Medication among the Pediatric Population in Romania. Medicina, 56, 312. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32630388/. Truy cập: 2026-01-06.
[20] Du Y., Knopf H. (2009). Self-medication among children and adolescents in Germany: Results of the National Health Survey for Children and Adolescents (KiGGS). Br. J. Clin. Pharmacol., 68, 599–608. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19843063/. Truy cập: 2026-01-06.
[21] Tieu Mai Diep T., Nguyen Q.N., Le T.T., Le V.N., Nguyen T.Q. (2024). Prevalence and determinants of household medicine storage in Vietnam: A community-based cross-sectional study. SAGE Open Med., 12, 20503121241227371. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38283647/. Truy cập: 2026-01-06.
[22] Köksoy S. (2024). Unused, expired pharmaceuticals and their disposal practices among the general public in Burdur-Türkiye: A cross-sectional study. BMC Public Health, 24, 1303. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38741105/. Truy cập: 2026-01-06.
[23] Beuscart J.B., Petit S., Gautier S., Wierre P., Balcaen T., Lefebvre J.M., Kambia N., Bertoux E., Mascaut D., Barthélémy C., et al. (2019). Polypharmacy in older patients: Identifying the need for support by a community pharmacist. BMC Geriatr., 19, 277. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31638909/. Truy cập: 2026-01-06.
[24] Mallhi T.H., Khan Y.H., Alotaibi N.H., Alzarea A.I., Alanazi A.S., Qasim S., Iqbal M.S., Tanveer N., Sono T.M., Schellack N., Meyer J.C., et al. (2020). Drug repurposing for COVID-19: A potential threat of self-medication and controlling measures. Postgrad. Med. J., 97, 742–743. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32848085/. Truy cập: 2026-01-06.
[25] Gheorman V., Mărcău F.C., Peptan C., Gheorman V., Cojoaca M.E., Musetescu A.M., Daniela M., Militaru F. (2024). A Multicenter Survey on Pharmacists’ Perspectives on Self-Medication Issues in Romania: A Descriptive Study Towards Sustainable and Safe Pharmaceutical Practices. Healthcare, 12, 2316. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39595513/. Truy cập: 2026-01-06.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.