Hưởng ứng Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2026

Ngày 10 tháng 10 hằng năm là Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới (World Mental Health Day) – dịp để cộng đồng nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần, giảm kỳ thị và thúc đẩy mọi người tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ phù hợp.

Năm 2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn chủ đề:

“Lived experiences heard: real voices, real change”

“Lắng nghe trải nghiệm sống: tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất.”

WHO nhấn mạnh rằng những người từng trải qua vấn đề sức khỏe tâm thần cần được lắng nghe và tham gia thực chất vào quá trình xây dựng, triển khai và cải thiện các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần.

1. Sức khoẻ tâm thần là gì?

Sức khỏe tâm thần không chỉ có nghĩa là “không mắc bệnh tâm thần”.

Theo WHO, sức khỏe tâm thần là trạng thái giúp mỗi người có thể ứng phó với những căng thẳng của cuộc sống, nhận ra khả năng của mình, học tập và làm việc hiệu quả, đồng thời đóng góp cho gia đình và cộng đồng.

Sức khỏe tâm thần có mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe thể chất. Những yếu tố sinh học, tâm lý, gia đình, xã hội, nghề nghiệp, kinh tế và môi trường sống đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần.

Vì vậy:

Căng thẳng, lo âu, mất ngủ, buồn bã, kiệt sức… không nên bị xem đơn giản là “yếu đuối”, “nghĩ nhiều” hay “thiếu bản lĩnh”.

Đó có thể là những tín hiệu cho thấy chúng ta cần quan tâm hơn đến sức khỏe của mình.

2. Ai cần quan tâm đến sức khoẻ tâm thần?

Tất cả chúng ta.

Sức khỏe tâm thần liên quan đến mọi lứa tuổi và mọi nhóm trong xã hội:

• Trẻ em và thanh thiếu niên
• Học sinh, sinh viên
• Người lao động
• Nhân viên y tế
• Cha mẹ và người chăm sóc
• Người cao tuổi
• Người đang sống chung với bệnh mạn tính
• Người khuyết tật
• Người đang trải qua mất mát, sang chấn hoặc biến cố cuộc sống

Đặc biệt trong môi trường bệnh viện, người bệnh, thân nhân và nhân viên y tế đều có thể chịu những áp lực tâm lý riêng.

Một ca bệnh nặng, một chẩn đoán bất ngờ, thời gian điều trị kéo dài, đau đớn, mất ngủ, áp lực công việc, trực đêm, tiếp xúc thường xuyên với đau khổ và mất mát… đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần.

WHO cũng nhấn mạnh định hướng phát triển chăm sóc sức khỏe tâm thần lấy con người làm trung tâm, dựa trên quyền và gắn với cộng đồng.

3. Chăm sóc sức khoẻ tâm thần ở đâu?

Không nhất thiết phải đợi đến khi “có bệnh” mới chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần có thể bắt đầu từ:

• Gia đình – biết lắng nghe và chia sẻ.
• Trường học – xây dựng môi trường an toàn về tâm lý.
• Nơi làm việc – giảm các yếu tố nguy cơ và xây dựng văn hóa hỗ trợ.
• Bệnh viện – phát hiện sớm, đánh giá, tư vấn, điều trị và chuyển tuyến khi cần.
• Cộng đồng – giảm kỳ thị và tạo mạng lưới hỗ trợ.

Đối với bệnh viện tại TP. Hồ Chí Minh, chăm sóc sức khỏe tâm thần nên được xem là một phần của chăm sóc sức khỏe toàn diện, chứ không phải một lĩnh vực tách biệt khỏi chăm sóc thể chất.

4. Khi nào cần quan tâm đến sức khoẻ tâm thần?

Ngay từ khi nhận thấy những thay đổi kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống.

Một số dấu hiệu cần lưu ý:

­ Về cảm xúc

• Buồn bã hoặc dễ cáu gắt kéo dài
• Lo lắng quá mức
• Cảm giác căng thẳng, quá tải
• Mất hứng thú với những điều trước đây từng yêu thích
• ­ Về cơ thể
• Khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều
• Mệt mỏi kéo dài
• Đau đầu, căng cơ, hồi hộp
• Thay đổi ăn uống hoặc cân nặng

­ Về suy nghĩ và hành vi

• Khó tập trung
• Suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại
• Thu mình, né tránh giao tiếp
• Giảm hiệu suất học tập hoặc công việc
• Tăng sử dụng rượu, thuốc lá hoặc chất gây nghiện

Không phải mọi biểu hiện trên đều đồng nghĩa với một rối loạn tâm thần. Điều quan trọng là mức độ, thời gian kéo dài và ảnh hưởng của các triệu chứng đối với cuộc sống.

Ví dụ, WHO phân biệt cảm xúc buồn thông thường với trầm cảm; trầm cảm liên quan đến khí sắc giảm hoặc mất hứng thú kéo dài và gây ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động hằng ngày. Đây là tình trạng có thể điều trị hiệu quả.

5. Tại sao chúng ta cần quan tâm?

Bởi vì sức khỏe tâm thần là một phần không thể tách rời của sức khỏe con người.

Các vấn đề sức khỏe tâm thần có thể ảnh hưởng đến:

Sức khỏe thể chất → Giấc ngủ → Khả năng học tập/làm việc → Quan hệ gia đình → Chất lượng cuộc sống.

Ngược lại, bệnh lý thể chất, đau mạn tính, biến cố cuộc sống và môi trường xã hội cũng có thể tác động đến sức khỏe tâm thần.

WHO cho biết các rối loạn tâm thần khá phổ biến trên toàn cầu, trong đó lo âu và trầm cảm là những vấn đề thường gặp. Đồng thời, nhiều tình trạng sức khỏe tâm thần có phương pháp điều trị hiệu quả nhưng việc tiếp cận chăm sóc vẫn còn hạn chế.

Đặc biệt, chúng ta cần thay đổi một quan niệm: “Có vấn đề tâm lý không có nghĩa là yếu đuối.”

Sức khỏe tâm thần cũng giống như sức khỏe tim mạch, hô hấp hay chuyển hóa: có thể được phòng ngừa, phát hiện sớm, đánh giá và điều trị.

6. Chúng ta có thể quan tâm sức khoẻ tâm thần như thế nào?

6.1. Nhận biết

Hãy dành thời gian quan sát:

“Dạo này tôi có gì thay đổi?”

Không chỉ hỏi: “Tôi có bệnh không?”

Mà hãy hỏi:

“Tôi đang ngủ thế nào? Tôi đang cảm thấy thế nào? Tôi còn làm được những việc trước đây không? Các mối quan hệ của tôi có thay đổi không?”

6.2. Chăm sóc những điều cơ bản

Những thói quen nền tảng có vai trò quan trọng:

• Duy trì giờ ngủ tương đối ổn định
• Vận động thể chất phù hợp
• Ăn uống cân bằng
• Hạn chế rượu và các chất gây nghiện
• Duy trì kết nối xã hội
• Có thời gian nghỉ ngơi
• Thực hành các kỹ năng thư giãn, hít thở hoặc chánh niệm phù hợp

WHO cũng khuyến nghị những chiến lược tự chăm sóc như vận động thường xuyên, duy trì thói quen ngủ–ăn uống và các kỹ thuật thư giãn có thể hỗ trợ sức khỏe tâm thần.

6.3. Đừng chờ đến khi quá muộn mới tìm sự giúp đỡ

Nếu những khó khăn tâm lý kéo dài, ngày càng tăng hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, hãy tìm đến:

Bác sĩ → chuyên gia tâm lý → bác sĩ tâm thần → hoặc cơ sở y tế phù hợp.

Tùy tình trạng, người bệnh có thể được hỗ trợ bằng tâm lý trị liệu, giáo dục sức khỏe, thay đổi lối sống, thuốc hoặc phối hợp nhiều phương pháp.

Điều quan trọng là lựa chọn phương pháp dựa trên đánh giá chuyên môn và bằng chứng khoa học, thay vì tự chẩn đoán hoặc tự điều trị.

6.4. Hãy hỏi han và lắng nghe nhau

Đôi khi một câu hỏi đơn giản có thể mở ra một cơ hội giúp đỡ:

“Dạo này bạn ổn không?”

“Có điều gì đang làm bạn thấy quá tải không?”

“Bạn muốn tôi lắng nghe hay cùng bạn tìm cách giải quyết?”

Lắng nghe không có nghĩa là phải có ngay câu trả lời.

Lắng nghe là bước đầu tiên để một người cảm thấy mình không đơn độc.

Và theo tinh thần của Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 2026, trải nghiệm của người từng sống với vấn đề sức khỏe tâm thần cần được lắng nghe và tôn trọng như một nguồn tri thức quan trọng trong xây dựng dịch vụ chăm sóc.

7. Thông điệp dành cho cộng đồng bệnh viện

Trong bệnh viện, chúng ta chăm sóc một con người toàn diện, không chỉ một chẩn đoán.

Người bệnh cần được chăm sóc cả thân thể và tinh thần.

Thân nhân cần được hỗ trợ khi quá tải.

Nhân viên y tế cũng cần được chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Và tất cả chúng ta đều có thể góp phần xây dựng một môi trường bệnh viện:

An toàn hơn – nhân văn hơn – ít kỳ thị hơn – dựa trên bằng chứng hơn.

10/10 – Một ngày để nhớ

Hãy kiểm tra sức khỏe tâm thần của chính mình.

Hãy hỏi thăm một người đang gặp khó khăn.

Hãy tìm kiếm sự trợ giúp khi cần.

Hãy ngừng kỳ thị những người đang mắc rối loạn tâm thần.

Và hãy xây dựng một hệ thống chăm sóc trong đó người có trải nghiệm thực tế được lắng nghe.

Sức khỏe tâm thần không phải là chuyện của “người khác”.

Đó là một phần sức khỏe của mỗi chúng ta.

Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2026

Lắng nghe để hiểu – Hiểu để đồng hành – Đồng hành để thay đổi.

Theo Thạc sĩ – Bác sĩ Nguyễn Minh Mẫn, Trưởng Đơn nguyên Tâm lý lâm sàng Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh.