Ngày thế giới phòng chống sốt rét 25/4/2026
WHO: Driven to End Malaria: Now We Can. Now We Must.
(Quyết tâm chấm dứt bệnh sốt rét: Chúng ta có thể làm được và Chúng ta phải làm được)
1. Bệnh sốt rét là gì?
Sốt rét là bệnh truyền nhiễm do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi Anopheles (muỗi sốt rét). Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, những người đi đến, sinh sống và làm việc tại vùng rừng núi, vùng sâu, vùng xa nơi muỗi sốt rét còn tồn tại nhưng nguy hiểm hơn ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai. Nếu không được phát hiện và điều trị sớm, sốt rét có thể gây hôn mê, vàng da, thiếu máu nặng, tổn thương nhiều cơ quan và có thể dẫn đến tử vong.
2. Dấu hiệu nhận biết bệnh sốt rét
Triệu chứng sốt rét thường xuất hiện sau khi người bệnh đến vùng dịch tễ và bị muỗi sốt rét đốt khoảng 10-15 ngày. Một số dấu hiệu thường gặp:
• Ớn lạnh hoặc rét run, sau đó sốt cao và vã nhiều mồ hôi khi hết sốt.
• Đau đầu, mệt mỏi, đau cơ, buồn nôn hoặc nôn.
• Trường hợp nặng có thể có khó thở, lơ mơ hoặc hôn mê, co giật, tiểu ít, vàng da.
Hiện nay cơn sốt của người bệnh sốt rét có thể không điển hình như ngày trước, do đó những triệu chứng này dễ nhầm với sốt xuất huyết dengue, cảm cúm hay các bệnh sốt khác. Vì vậy, khi có sốt, nhất là sau khi đi rừng, ngủ rẫy, đi lao động hoặc du lịch ở vùng có sốt rét, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được khám, làm xét nghiệm và tư vấn điều trị, không nên tự ý mua và dùng thuốc.
3. Tình hình sốt rét và nguy cơ hiện nay
Trên thế giới, dù đã có nhiều tiến bộ, sốt rét vẫn gây hàng trăm nghìn ca tử vong mỗi năm, chủ yếu ở khu vực Châu Phi.
Theo thống kê báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) 3 năm gần đây Việt Nam chỉ còn ghi nhận dưới 500 ca mỗi năm, trong đó năm 2024 chỉ có 353 ca sốt rét.
Nhờ nhiều năm nỗ lực phòng chống, số ca sốt rét ở Việt Nam đã giảm rất mạnh so với trước đây; nhiều tỉnh, thành phố đã đạt được mục tiêu loại trừ sốt rét. Tuy nhiên, bệnh vẫn chưa biến mất hoàn toàn, hiện vẫn còn rải rác ở một số vùng rừng núi, biên giới.
Hiện nay, ngoài các ca mắc tại chỗ ở vùng còn lưu hành ký sinh trùng, ngành y tế còn ghi nhận một số ca sốt rét ở người đi từ vùng có sốt rét lưu hành trở về, ví dụ như một số nước châu Phi, Lào, Campuchia... Những ca bệnh “nhập khẩu” như vậy, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, có thể làm ký sinh trùng lan trở lại tại những nơi vẫn còn muỗi sốt rét, gây nguy cơ bùng phát ổ dịch nhỏ.
Vì thế, việc duy trì các biện pháp phòng chống sốt rét vẫn rất cần thiết, đặc biệt đối với người thường xuyên đi rừng, ngủ rẫy, làm việc vùng biên giới, hoặc đi lao động, du lịch tại các nước/vùng có sốt rét.
4. Cách phòng ngừa sốt rét cho bản thân và gia đình
Để phòng bệnh sốt rét, người dân cần thực hiện đồng thời nhiều biện pháp:
• Ngủ mùng, ưu tiên màn tẩm hóa chất diệt muỗi cho người sống hoặc đi đến ở vùng có sốt rét lưu hành, đặc biệt là đối tượng trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai.
• Phòng muỗi đốt khi hoạt động ngoài trời: mặc quần áo dài tay, màu sáng; dùng kem hoặc xịt chống muỗi khi đi rừng, ngủ rẫy, làm việc ngoài trời từ chiều tối đến sáng sớm.
• Giữ gìn môi trường sống sạch sẽ: phát quang bụi rậm quanh nhà, khơi thông ao tù nước đọng, che đậy dụng cụ chứa nước để hạn chế nơi muỗi sinh sản.
• Tham gia các hoạt động phun hóa chất diệt muỗi, giám sát ca bệnh do ngành y tế địa phương tổ chức.
• Người chuẩn bị đi lao động, công tác, du lịch tại vùng có sốt rét cần đến cơ sở y tế để được tư vấn biện pháp phòng bệnh, trong đó có thể bao gồm thuốc dự phòng sốt rét nếu phù hợp.
5. Vaccin sốt rét: tiến bộ mới nhưng chưa áp dụng rộng ở Việt Nam
Đã có 2 loại vaccin sốt rét là RTS,S/AS01 Mosquirix và R21/Matrix-M được WHO khuyến cáo sử dụng cho trẻ em sống tại vùng có sốt rét lưu hành nặng, chủ yếu ở châu Phi. Cả 2 vaccin đều được WHO đánh giá là an toàn, hiệu quả trong giảm số ca bệnh và giảm ca sốt rét nặng do Plasmodium falciparum ở trẻ em. Hiện tại, nguồn cung vaccin hiện còn hạn chế và đang ưu tiên cho các quốc gia có gánh nặng sốt rét cao. Ở Việt Nam, do số ca mắc sốt rét hiện tại không cao và đã có các chương trình kiểm soát tương đối tốt, nên vaccin sốt rét chưa được triển khai rộng rãi.
Vì vậy, trong giai đoạn hiện nay, vaccin chỉ là một tiến bộ mới trên thế giới, trong tương lại khi có hướng dẫn mới, ngành y tế sẽ thông tin cụ thể đến người dân. Hiện tại biện pháp quan trọng và thiết thực nhất vẫn là: ngủ mùng, phòng chống muỗi đốt, phát hiện sớm ca bệnh khi có sốt và có ở hay đi đến vùng có sốt rét, từ đó điều trị đúng, đủ theo hướng dẫn của thầy thuốc.
Theo Thạc sĩ – Bác sĩ Trần Đăng Khoa, Khoa Tiêu hóa Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh.
