Táo bón ở người lớn tuổi: Dấu hiệu báo động, nguy cơ biến chứng và cách chăm sóc
Tác giả: TS BS. Vũ Thị Hạnh Như — Phòng khám Tiêu hóa – Gan Mật; Giảng viên Bộ môn Nội Tổng quát, Trường Y, Đại học Y Dược TP.HCM.
Ở người lớn tuổi, táo bón mới xuất hiện hoặc thay đổi rõ rệt so với thói quen trước đây cần được đánh giá cẩn thận để loại trừ các bệnh lý nghiêm trọng, trong đó có ung thư đại trực tràng. Đa số trường hợp còn lại có thể cải thiện bằng chế độ ăn, uống nước, vận động, tập thói quen đi tiêu và dùng thuốc theo chỉ định.
1. Táo bón là gì?
Táo bón không chỉ là đi tiêu ít. Người bệnh có thể đi tiêu dưới ba lần mỗi tuần, phân khô cứng hoặc vón cục, phải rặn nhiều, đau khi đi tiêu, cảm giác phân chưa ra hết, cảm giác bị "tắc" ở hậu môn hoặc phải dùng tay hỗ trợ.
Không đi tiêu mỗi ngày có phải là táo bón?
Không phải ai cũng cần đi tiêu mỗi ngày. Một người đi tiêu khoảng ba lần mỗi tuần nhưng phân mềm, đi dễ dàng và không khó chịu vẫn có thể được xem là bình thường. Ngược lại, người đi tiêu hằng ngày vẫn có thể bị táo bón nếu thường xuyên phải rặn hoặc phân rất cứng. Điều quan trọng là triệu chứng có kéo dài, tái diễn hoặc thay đổi so với thói quen trước đây hay không.
2. Vì sao người lớn tuổi dễ bị táo bón?
Khi tuổi cao, nhu động ruột và cảm giác muốn đi tiêu có thể giảm. Cơ bụng, cơ sàn chậu và cơ vòng hậu môn yếu hơn, làm cho việc đẩy phân ra ngoài khó khăn. Nguy cơ táo bón còn tăng ở người bị suy yếu, sa sút trí tuệ, Parkinson, đột quỵ, đái tháo đường hoặc phải nằm lâu.
Những nguyên nhân thường gặp gồm:
| Nhóm nguyên nhân | Cụ thể |
| Chế độ ăn uống | Ăn ít rau, trái cây, đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Uống ít nước do giảm cảm giác khát hoặc sợ tiểu nhiều. Khó nhai, khó nuốt, chán ăn hoặc suy dinh dưỡng |
| Lối sống | Ít vận động, ngồi hoặc nằm lâu. Thường xuyên nhịn đi tiêu |
| Bệnh lý đi kèm | Các bệnh thần kinh như Parkinson, đột quỵ, tổn thương tủy sống; bệnh đái tháo đường, suy giáp hoặc rối loạn chức năng sàn chậu |
| Thuốc đang sử dụng | Một số thuốc như giảm đau opioid, kháng cholinergic, chống trầm cảm, chống loạn thần, điều trị Parkinson, chẹn kênh canxi, lợi tiểu, sắt và canxi… |
Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc đang sử dụng. Khi đi khám, cần mang danh sách đầy đủ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin và thực phẩm bổ sung để bác sĩ rà soát.
bệnh kèm, các thuốc sử dụng
3. Dấu hiệu nào cần đi khám ngay?
Ở người lớn tuổi, táo bón mới xuất hiện hoặc thay đổi rõ rệt so với thói quen trước đây cần được đánh giá cẩn thận. Đặc biệt, bác sĩ cần xem xét và loại trừ bệnh lý ác tính đường tiêu hóa, đặc biệt là ung thư đại trực tràng, khi có một hoặc nhiều "dấu hiệu báo động" sau:
- Táo bón mới xuất hiện hoặc thay đổi rõ thói quen đi tiêu
- Khuôn phân nhỏ, dẹt
- Có máu trong phân hoặc chảy máu hậu môn
- Sụt cân ngoài ý muốn
- Chán ăn kéo dài
- Thiếu máu mới xuất hiện
- Sốt không rõ nguyên nhân
- Táo bón kéo dài không đáp ứng với điều trị thông thường
- Sờ thấy khối bất thường ở bụng
- Sa trực tràng hoặc bất thường vùng hậu môn–trực tràng
- Có tiền sử cá nhân hoặc gia đình mắc ung thư đường tiêu hóa
Những biểu hiện trên không có nghĩa chắc chắn người bệnh mắc ung thư, nhưng là lý do cần đi khám sớm thay vì tự dùng thuốc nhuận tràng kéo dài. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể khám bụng, thăm trực tràng, xét nghiệm máu, nội soi đại tràng hoặc chỉ định phương tiện chẩn đoán hình ảnh phù hợp.
Khi nào cần đi cấp cứu? Cần đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu táo bón kèm đau bụng dữ dội, bụng chướng nhiều, nôn ói, không thể trung tiện, sốt cao hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.
4. Táo bón kéo dài gây biến chứng gì?
Táo bón kéo dài có thể gây trĩ, nứt hậu môn, chảy máu, đau khi đi tiêu, bí tiểu hoặc són phân. Phân có thể đóng thành khối lớn trong trực tràng, gọi là ứ phân hoặc nút phân.
Đôi khi người bệnh bị tiêu chảy nước hoặc rỉ phân quanh một khối phân cứng. Tình trạng này dễ bị hiểu nhầm là tiêu chảy thông thường. Không nên tự dùng thuốc cầm tiêu chảy trong trường hợp nghi ngờ ứ phân vì có thể làm bệnh nặng hơn.
5. Chăm sóc hằng ngày như thế nào?
Chăm sóc hằng ngày gồm bốn việc: ăn thêm chất xơ, uống đủ nước, vận động phù hợp và tập thói quen đại tiện. Cả bốn đều cần được điều chỉnh theo bệnh nền của từng người.
5.1. Ăn thêm chất xơ
Nên tăng dần chế độ ăn nhiều rau xanh, đậu, yến mạch, khoai, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt. Tăng quá nhanh có thể gây đầy hơi, đau bụng.
Chất xơ hoặc sản phẩm bổ sung chất xơ chỉ phù hợp khi người bệnh có thể uống đủ nước và không có nút phân, tắc ruột hoặc khó nuốt nghiêm trọng.
5.2. Uống đủ nước
Uống đủ nước giúp phân mềm hơn, nhất là khi tăng chất xơ. Tuy nhiên, người suy tim, suy thận, xơ gan hoặc đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch không nên tự tăng lượng nước. Lượng dịch cần được cá thể hóa theo bệnh nền.
5.3. Vận động phù hợp
Khuyến khích đi bộ, tập vận động tại ghế hoặc các bài tập phù hợp với khả năng giữ thăng bằng. Với người nằm lâu, người chăm sóc có thể hỗ trợ thay đổi tư thế và vận động các chi theo hướng dẫn của nhân viên phục hồi chức năng.
5.4. Tập thói quen đại tiện
Nên đi vệ sinh vào một thời điểm cố định, thường vào buổi sáng hoặc sau bữa ăn. Không nên nhịn khi có cảm giác muốn đi tiêu. Có thể đặt một ghế thấp dưới chân để đầu gối cao hơn hông, giúp tư thế đại tiện thuận lợi hơn. Tránh ngồi quá lâu hoặc rặn mạnh.
6. Sử dụng thuốc nhuận tràng an toàn như thế nào?
Nếu điều chỉnh lối sống chưa đủ, bác sĩ có thể lựa chọn thuốc dựa trên tình trạng phân, nguyên nhân táo bón, bệnh nền, khả năng uống nước và các thuốc người bệnh đang sử dụng.
| Nhóm thuốc | Cơ chế và thời gian tác dụng | Lưu ý ở người cao tuổi |
| Nhuận tràng thẩm thấu | Giúp giữ nước trong ruột, làm mềm phân và thường có tác dụng sau 24–48 giờ | Hầu như không hấp thu vào máu nên nhìn chung là dung nạp tốt và hiệu quả ở người cao tuổi khi được sử dụng đúng chỉ định. Tác dụng phụ có thể gặp là đầy hơi, đau quặn bụng hoặc tiêu chảy |
| Nhuận tràng kích thích | Có thể được dùng khi thuốc nhuận tràng thẩm thấu chưa đủ hiệu quả | Có thể gây đau bụng, tiêu chảy và nhu cầu đi tiêu đột ngột, nên cần thận trọng ở người đi lại khó khăn hoặc dễ té ngã |
| Thuốc đặt hoặc thuốc thụt | Đưa trực tiếp vào trực tràng | Chỉ nên dùng khi có hướng dẫn bởi nhân viên y tế, nhất là trong trường hợp ứ phân. Không nên tự thụt tháo thường xuyên hoặc tự móc phân tại nhà |
Không nên tự ý phối hợp nhiều loại thuốc nhuận tràng, tăng liều hoặc dùng thuốc thụt kéo dài khi chưa có chỉ định và theo dõi của bác sĩ. Việc sử dụng không đúng cách có thể gây tiêu chảy, mất nước, rối loạn điện giải và làm tăng nguy cơ té ngã ở người cao tuổi.
7. Ý chính cần nhớ
Ở người lớn tuổi, táo bón mới xuất hiện hoặc kèm dấu hiệu báo động cần phải được khám sớm để loại trừ ung thư và các bệnh lý nghiêm trọng khác. Điều trị hiệu quả thường cần phối hợp chế độ ăn, vận động, thói quen đi tiêu, sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ và theo dõi định kỳ. Lưu ý không tự ý sử dụng hay điều chỉnh thuốc.
8. Câu hỏi thường gặp
- Không đi tiêu mỗi ngày có phải là bị táo bón không? Không nhất thiết. Một người đi tiêu khoảng ba lần mỗi tuần nhưng phân mềm, đi dễ dàng và không khó chịu vẫn có thể được xem là bình thường. Ngược lại, người đi tiêu hằng ngày vẫn có thể bị táo bón nếu thường xuyên phải rặn hoặc phân rất cứng.
- Vì sao bị táo bón mà lại đi tiêu ra nước? Đây có thể là tình trạng rỉ phân quanh một khối phân cứng đóng trong trực tràng, dễ bị hiểu nhầm là tiêu chảy thông thường. Không nên tự dùng thuốc cầm tiêu chảy trong trường hợp nghi ngờ ứ phân vì có thể làm bệnh nặng hơn.
- Khi nào táo bón là tình huống cần đi cấp cứu? Cần đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu táo bón kèm đau bụng dữ dội, bụng chướng nhiều, nôn ói, không thể trung tiện, sốt cao hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.
- Ai không nên tự ý tăng chất xơ? Chất xơ hoặc sản phẩm bổ sung chất xơ chỉ phù hợp khi người bệnh có thể uống đủ nước và không có nút phân, tắc ruột hoặc khó nuốt nghiêm trọng. Ngoài ra, nên tăng dần vì tăng quá nhanh có thể gây đầy hơi, đau bụng.
- Người suy tim, suy thận có nên uống nhiều nước để trị táo bón không? Không nên tự tăng lượng nước. Người suy tim, suy thận, xơ gan hoặc đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch cần được cá thể hóa lượng dịch theo bệnh nền, thay vì áp dụng khuyến cáo uống nhiều nước như người khỏe mạnh.
Nội dung này được phát triển bởi Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, với sự đồng hành của Abbott Việt Nam (VN-26-5441).
Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.