Chăm sóc và theo dõi thông tiểu tại nhà: Hướng dẫn chi tiết

Đặt ống thông tiểu tại nhà là một giải pháp y tế hiệu quả cho nhiều tình trạng bệnh lý, giúp người bệnh duy trì chức năng tiểu tiện và nâng cao chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, việc chăm sóc và theo dõi ống thông tiểu đúng cách là vô cùng quan trọng để phòng ngừa các biến chứng, đặc biệt là nhiễm khuẩn đường tiết niệu. Bài viết này của Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh sẽ cung cấp hướng dẫn chi tiết, giúp bạn và người thân tự tin thực hiện việc chăm sóc này tại nhà.

1. Thông tiểu là gì và tại sao cần chăm sóc tại nhà?

1.1. Định nghĩa ống thông tiểu

Ống thông tiểu là một ống mềm, rỗng, được đưa vào bàng quang thông qua niệu đạo (hoặc qua một lỗ mở ở bụng, gọi là thông tiểu trên xương mu) để dẫn nước tiểu ra ngoài. "Thông tiểu lưu" (indwelling catheter) là loại ống thông được giữ lại trong bàng quang bằng một bóng nhỏ chứa nước, giúp dẫn nước tiểu liên tục vào túi đựng bên ngoài cơ thể [1].

1.2. Mục đích của việc đặt thông tiểu

Việc đặt ống thông tiểu thường được chỉ định cho các trường hợp như:

Bí tiểu cấp tính hoặc mãn tính: Khi người bệnh không thể tự đi tiểu được [1].
Sau phẫu thuật: Đặc biệt là các phẫu thuật liên quan đến đường tiết niệu hoặc cần theo dõi lượng nước tiểu chính xác ở người bệnh nặng [2].
Tiểu không tự chủ: Để quản lý tình trạng rò rỉ nước tiểu [1].
Hỗ trợ lành vết thương: Đối với các vết thương hở ở vùng xương cùng hoặc tầng sinh môn ở người bệnh tiểu không tự chủ [2].
Bất động kéo dài: Do chấn thương nặng hoặc bệnh lý thần kinh [2].
Nâng cao sự thoải mái: Trong chăm sóc cuối đời [2].

1.3. Tầm quan trọng của chăm sóc tại nhà

Việc chăm sóc ống thông tiểu tại nhà đúng cách là rất quan trọng để ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng, phổ biến nhất là nhiễm khuẩn đường tiết niệu liên quan đến ống thông (CAUTI - Catheter-Associated Urinary Tract Infection) [1]. Các nghiên cứu cho thấy, việc thực hiện đúng các quy trình chăm sóc có thể giảm đáng kể nguy cơ nhập viện trở lại do nhiễm khuẩn đường tiết niệu [4].

2. Chuẩn bị dụng cụ và vệ sinh trước khi chăm sóc

Việc chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và đảm bảo vệ sinh là bước đầu tiên và quan trọng nhất để phòng ngừa nhiễm khuẩn.

2.1. Các dụng cụ cần thiết

Bạn sẽ cần các vật dụng sau để vệ sinh da xung quanh ống thông và ống thông tiểu [1]:

Hai khăn rửa mặt sạch
Hai khăn lau tay sạch
Xà phòng dịu nhẹ
Nước ấm
Chậu hoặc bồn rửa sạch

2.2. Quy trình rửa tay chuẩn

Rửa tay đúng cách là biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn hàng đầu [2].

Sử dụng xà phòng và nước sạch, rửa kỹ tay trong ít nhất 20 giây [1].
Chà xát tất cả các bề mặt của bàn tay, bao gồm giữa các ngón tay và dưới móng tay [1].
Rửa sạch và lau khô bằng khăn sạch hoặc khăn giấy dùng một lần.

2.3. Vệ sinh khu vực xung quanh ống thông

Thực hiện vệ sinh khu vực xung quanh ống thông ít nhất một lần mỗi ngày, hoặc thường xuyên hơn nếu cần [1]:

Rửa tay sạch.
Nếu sử dụng chậu, thay nước ấm sạch.
Làm ướt một khăn rửa mặt bằng nước ấm và xà phòng.
Nhẹ nhàng rửa sạch khu vực quanh nơi ống thông đi vào cơ thể.
- Đối với nữ giới: Lau từ trước ra sau [1].
- Đối với nam giới: Lau từ đầu dương vật xuống dưới [1].
Rửa sạch xà phòng và lau khô bằng khăn sạch [1].
Không sử dụng kem, phấn hoặc xịt gần khu vực này, vì chúng có thể gây kích ứng hoặc tạo môi trường cho vi khuẩn phát triển [1].

3. Hướng dẫn chăm sóc ống thông tiểu hàng ngày

Chăm sóc ống thông tiểu hàng ngày giúp duy trì vệ sinh và chức năng của ống thông.

3.1. Vệ sinh ống thông tiểu

Thực hiện các bước sau hai lần mỗi ngày để giữ ống thông sạch sẽ và không có vi khuẩn [1]:

Rửa tay sạch.
Nếu sử dụng chậu, thay nước ấm sạch.
Làm ướt khăn rửa mặt thứ hai bằng nước ấm và xà phòng.
Nhẹ nhàng giữ ống thông và bắt đầu rửa từ phần gần cơ thể (vùng âm đạo hoặc dương vật).
Di chuyển chậm rãi xuống dọc theo ống thông (xa khỏi cơ thể) để làm sạch. Tuyệt đối không rửa từ dưới lên trên về phía cơ thể [1].
Lau khô ống thông bằng khăn sạch thứ hai [1].

3.2. Chăm sóc da xung quanh vị trí đặt ống

Da xung quanh vị trí đặt ống thông cần được giữ khô ráo và sạch sẽ để tránh kích ứng và loét da.

Kiểm tra da hàng ngày xem có dấu hiệu đỏ, sưng, phát ban hoặc chảy dịch bất thường không.
Đảm bảo ống thông không kéo căng hoặc gây áp lực lên da.

3.3. Cố định ống thông tiểu đúng cách

Ống thông tiểu cần được cố định chắc chắn vào đùi trong bằng thiết bị cố định chuyên dụng để ngăn ngừa di chuyển và kéo căng niệu đạo [1, 2].

Đảm bảo ống thông được cố định vừa phải, không quá chặt gây khó chịu hoặc cản trở lưu thông máu.
Kiểm tra vị trí cố định hàng ngày để đảm bảo không bị tuột hoặc gây tổn thương da.

4. Quản lý túi đựng nước tiểu

Quản lý túi đựng nước tiểu đúng cách là rất quan trọng để duy trì hệ thống kín và ngăn ngừa nhiễm khuẩn.

4.1. Vị trí đặt túi nước tiểu

Luôn giữ túi đựng nước tiểu thấp hơn bàng quang để tránh nước tiểu chảy ngược vào bàng quang [1, 3].
Không để túi chạm sàn nhà [2, 3].
Khi di chuyển bằng xe lăn hoặc đi bộ, cố định túi ở vị trí thích hợp (ví dụ: treo vào khung xe lăn hoặc móc vào nạng) để tránh kéo căng ống thông và giữ túi thấp hơn bàng quang [4].

4.2. Quy trình làm rỗng túi nước tiểu

Làm rỗng túi nước tiểu thường xuyên, ít nhất mỗi ca trực (8-12 tiếng), hoặc khi túi đầy khoảng 2/3 [3, 4].

Rửa tay sạch và đeo găng tay y tế sạch [2, 4].
Sử dụng một dụng cụ chứa sạch riêng biệt để hứng nước tiểu [2, 3].
Mở van xả ở đáy túi, đảm bảo không để đầu van chạm vào dụng cụ hứng hoặc bất kỳ bề mặt nào khác [2, 3].
Xả hết nước tiểu vào dụng cụ chứa.
Đóng van xả cẩn thận và lau sạch đầu van bằng bông tẩm cồn nếu cần.
Đổ bỏ nước tiểu và làm sạch dụng cụ chứa.
Tháo găng tay và rửa tay sạch.

4.3. Khi nào cần thay túi nước tiểu

Túi đựng nước tiểu và ống thông không nên thay theo lịch cố định [2].
Thay túi đựng nước tiểu khi có dấu hiệu nhiễm khuẩn, tắc nghẽn, hoặc khi hệ thống kín bị hở/thủng [2, 3].
Thực hiện thay túi theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc nhân viên y tế.

5. Dấu hiệu nhận biết biến chứng và khi nào cần liên hệ bác sĩ

Nhiễm khuẩn đường tiết niệu là biến chứng phổ biến nhất ở người đặt ống thông tiểu [1]. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường là rất quan trọng.

5.1. Dấu hiệu nhiễm khuẩn đường tiết niệu

Liên hệ với nhà cung cấp dịch vụ y tế nếu bạn có bất kỳ dấu hiệu nhiễm khuẩn nào sau đây [1]:

Đau ở vùng hông hoặc lưng dưới.
Nước tiểu có mùi hôi, đục hoặc màu sắc khác lạ [1].
Sốt hoặc ớn lạnh [1].
Cảm giác nóng rát hoặc đau ở bàng quang hoặc vùng xương chậu [1].
Tiết dịch hoặc chảy mủ xung quanh vị trí ống thông được đưa vào cơ thể [1].
Cảm thấy mệt mỏi, đau nhức và khó tập khuẩn [1].

5.2. Các vấn đề thường gặp khác (tắc ống, rò rỉ, khó chịu)

Hãy liên hệ với bác sĩ nếu [1]:

Túi nước tiểu đầy nhanh chóng và lượng nước tiểu tăng lên bất thường.
Nước tiểu rò rỉ xung quanh ống thông [1].
Có máu trong nước tiểu [1].
Ống thông có vẻ bị tắc và không dẫn lưu nước tiểu [1].
Thấy cặn hoặc sỏi trong nước tiểu [1].
Cảm thấy đau gần ống thông [1].
Bạn có bất kỳ lo ngại nào về ống thông tiểu của mình [1].

6. Lời khuyên cho người bệnh và người chăm sóc

6.1. Chế độ ăn uống và sinh hoạt

Uống đủ nước: Uống nhiều nước trong ngày để giữ cho nước tiểu chảy đều, giúp rửa trôi vi khuẩn và ngăn ngừa tắc nghẽn [1].
Chế độ ăn uống cân bằng: Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, giàu chất xơ để tránh táo bón, vốn có thể gây áp lực lên bàng quang và ống thông.

6.2. Vận động nhẹ nhàng

Nếu tình trạng sức khỏe cho phép, hãy duy trì vận động nhẹ nhàng để cải thiện lưu thông máu và chức năng ruột. Tuy nhiên, tránh các hoạt động thể chất mạnh trong 1-2 tuần sau khi đặt ống thông [1].

6.3. Tầm quan trọng của việc tuân thủ hướng dẫn y tế

Luôn tuân thủ chặt chẽ các hướng dẫn cụ thể của bác sĩ hoặc nhân viên y tế về chăm sóc ống thông tiểu. Đừng ngần ngại đặt câu hỏi nếu có bất kỳ điều gì không rõ ràng. Việc giáo dục đầy đủ cho người bệnh và người chăm sóc là yếu tố then chốt để đạt được hiệu quả chăm sóc tốt nhất tại nhà [4].

7. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tôi có thể tắm khi đang đặt ống thông tiểu không? Bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc nhân viên y tế. Một số người có thể tắm vòi sen khi có ống thông tiểu, nhưng cần đảm bảo giữ khu vực đặt ống thông sạch sẽ và khô ráo sau đó [1].
Cần thay ống thông tiểu bao lâu một lần? Ống thông tiểu và túi đựng nước tiểu không nên thay theo lịch trình cố định. Thay vào đó, chúng nên được thay khi có chỉ định lâm sàng, ví dụ như nhiễm khuẩn, tắc nghẽn hoặc khi hệ thống kín bị hỏng [2, 3].
Làm thế nào để giảm mùi hôi từ túi nước tiểu? Đảm bảo làm rỗng túi nước tiểu thường xuyên, vệ sinh sạch sẽ túi và ống thông. Uống đủ nước cũng giúp pha loãng nước tiểu và giảm mùi [1]. Nếu mùi hôi vẫn tiếp diễn hoặc kèm theo các dấu hiệu khác, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ.
Tôi nên uống bao nhiêu nước mỗi ngày? Nên uống đủ nước để giữ cho nước tiểu chảy đều và có màu vàng nhạt. Lượng nước cụ thể có thể khác nhau tùy theo từng người, nhưng thường là khoảng 2-3 lít mỗi ngày, trừ khi có chỉ định hạn chế chất lỏng từ bác sĩ [1].
Có những loại ống thông tiểu nào và chúng khác nhau ra sao? Có nhiều loại ống thông tiểu, bao gồm ống thông lưu (Foley catheter), ống thông ngắt quãng (intermittent catheter) và ống thông trên xương mu (suprapubic catheter). Sự khác biệt nằm ở cách đặt, thời gian sử dụng và mục đích. Ống thông lưu được giữ lại trong bàng quang bằng bóng nước, ống thông ngắt quãng được sử dụng và rút ra sau mỗi lần tiểu tiện, còn ống thông trên xương mu được đặt qua một lỗ nhỏ ở bụng [1].

8. Thông tin kiểm duyệt & tài liệu tham khảo

Thông tin kiểm duyệt:

Tư vấn chuyên môn: BS. Trần Hữu Tài - Khoa Tiết niệu, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo:

[1] MedlinePlus. (2025). Indwelling catheter care. https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000140.htm. Truy cập: 2025-11-15.
[2] CDC. (2024). Summary of Recommendations | Infection Control. https://www.cdc.gov/infection-control/hcp/cauti/summary-of-recommendations.html. Truy cập: 2025-11-15.
[3] NICE. (2014). Quality statement 4: Urinary catheters | Infection prevention and control | Quality standards. https://www.nice.org.uk/guidance/qs61/chapter/quality-statement-4-urinary-catheters. Truy cập: 2025-11-15.
[4] Harrison, J. M., Dick, A. W., Madigan, E. A., Furuya, E. Y., Chastain, A. M., & Shang, J. (2021). Urinary Catheter Policies in Home Healthcare Agencies and Hospital Transfers due to Urinary Tract Infection. Am J Infect Control, 50(7), 743–748. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9170830/. Truy cập: 2025-11-15.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.