ESD: Phương pháp đột phá điều trị ung thư sớm đường tiêu hóa

Ung thư sớm đường tiêu hóa, nếu được phát hiện và điều trị kịp thời, có thể đạt tỷ lệ chữa khỏi cao. Trong số các phương pháp điều trị tiên tiến, kỹ thuật cắt niêm mạc dưới nội soi (ESD) nổi lên như một lựa chọn đột phá. Đây không chỉ là một quy trình ít xâm lấn mà còn mang lại hiệu quả vượt trội trong việc loại bỏ hoàn toàn khối u, đồng thời bảo toàn chất lượng sống cho người bệnh. ESD cho phép cắt bỏ toàn bộ tổn thương en bloc, giúp đánh giá mô bệnh học chính xác và giảm nguy cơ tái phát tại chỗ, đặc biệt hiệu quả trong điều trị ung thư sớm dạ dày, thực quản và đại trực tràng [1, 2, 3].

1. Vị thế hiện nay trong điều trị ung thư sớm

Hiện nay, ESD được xem là tiêu chuẩn vàng trong điều trị nhiều loại ung thư tiêu hóa giai đoạn sớm tại các trung tâm chuyên sâu, đặc biệt ở các nước châu Á [1, 2, 3]. Kỹ thuật này cho phép loại bỏ hoàn toàn tổn thương en bloc (một khối duy nhất), bất kể vị trí, hình dạng và kích thước của khối u, mang lại khả năng chữa khỏi cao và ít xâm lấn hơn so với phẫu thuật [2, 4].

2. Kỹ thuật cắt niêm mạc dưới nội soi (ESD) là gì?

Định nghĩa ESD

Cắt niêm mạc dưới nội soi (ESD - Endoscopic Submucosal Dissection) là một kỹ thuật nội soi can thiệp tối thiểu được sử dụng để loại bỏ các tổn thương ung thư sớm hoặc tiền ung thư trong lòng ống tiêu hóa, bao gồm cả thực quản, dạ dày và đại tràng. Kỹ thuật này cho phép loại bỏ toàn bộ khối u cùng với lớp dưới niêm mạc một cách nguyên khối (en bloc resection) [1, 2].

Phân biệt ESD và EMR

ESD khác với cắt niêm mạc qua nội soi (EMR - Endoscopic Mucosal Resection) ở khả năng loại bỏ tổn thương lớn hơn và sâu hơn một cách nguyên khối. Trong khi EMR thường giới hạn ở các tổn thương nhỏ do kích thước của thòng lọng cắt, ESD sử dụng dao điện chuyên dụng để bóc tách chính xác tổn thương khỏi lớp dưới niêm mạc, cho phép cắt bỏ các khối u lớn hơn và những khối u có xâm lấn sâu hơn vào lớp dưới niêm mạc [2]. Điều này đặc biệt quan trọng vì việc cắt bỏ nguyên khối giúp đánh giá mô bệnh học chính xác hơn, từ đó xác định nguy cơ di căn hạch bạch huyết và tiên lượng bệnh tốt hơn [1, 2]. 

3. Chỉ định của ESD

Ung thư đường tiêu hóa giai đoạn sớm

• Ung thư khu trú ở niêm mạc hoặc dưới niêm mạc nông
• Không có bằng chứng di căn hạch hoặc xâm lấn sâu

Tổn thương tiền ung thư

• Adenoma lớn
• Polyp phẳng, lan rộng, nguy cơ cao ác tính hóa

Tổn thương lành tính khó xử trí

• Tổn thương lớn, không phù hợp với EMR thông thường

4. Ưu điểm vượt trội của ESD trong điều trị ung thư sớm đường tiêu hóa

ESD mang lại nhiều ưu điểm đáng kể so với các phương pháp điều trị truyền thống, đặc biệt trong điều trị ung thư sớm đường tiêu hóa [2, 3]:

Tỷ lệ cắt bỏ triệt để (En bloc resection) cao

ESD cho phép loại bỏ toàn bộ tổn thương ung thư một cách nguyên vẹn (en bloc resection) với tỷ lệ cao, thường trên 90% [2, 4]. Tỷ lệ cắt bỏ en bloc cao là yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu chữa khỏi và giảm thiểu nguy cơ tái phát tại chỗ [2, 3].

Khả năng bảo tồn cơ quan và chức năng

Không giống như phẫu thuật truyền thống yêu cầu cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ cơ quan bị ảnh hưởng, ESD chỉ loại bỏ lớp niêm mạc và dưới niêm mạc chứa khối u. Điều này giúp bảo tồn cấu trúc giải phẫu và chức năng của ống tiêu hóa [2]. Nhờ đó, chất lượng cuộc sống của bệnh nhân được duy trì tốt hơn sau điều trị [2, 4].

Ít xâm lấn, hồi phục nhanh

ESD ít xâm lấn hơn nhiều so với phẫu thuật mở hoặc phẫu thuật nội soi truyền thống. Bệnh nhân thường chỉ cần nằm viện ngắn ngày, ít đau đớn hơn và thời gian hồi phục nhanh hơn đáng kể [2]. Điều này giúp bệnh nhân sớm trở lại các hoạt động sinh hoạt bình thường, giảm gánh nặng về thể chất và tinh thần [2].

Đánh giá mô bệnh học chính xác

Việc loại bỏ tổn thương en bloc cho phép các nhà giải phẫu bệnh kiểm tra toàn diện khối u, bao gồm cả rìa cắt ngang và rìa cắt sâu. Điều này cung cấp thông tin chi tiết và chính xác về đặc điểm của khối u, mức độ biệt hóa, sự hiện diện của xâm lấn mạch máu hoặc bạch huyết, từ đó đưa ra tiên lượng và kế hoạch theo dõi phù hợp [2, 3].

Giảm nguy cơ tái phát tại chỗ

Với tỷ lệ cắt bỏ en bloc và rìa cắt sạch cao, ESD giúp giảm đáng kể nguy cơ tái phát ung thư tại vị trí cũ so với các kỹ thuật cắt bỏ từng mảnh như EMR [2, 3]. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ tái phát tại chỗ sau ESD là rất thấp, thường dưới 1% nếu đạt được cắt bỏ R0 (rìa cắt sạch) [2].

5. Rủi ro và biến chứng tiềm ẩn

Mặc dù ESD mang lại nhiều lợi ích, đây vẫn là một thủ thuật phức tạp và có thể đi kèm với một số rủi ro và biến chứng tiềm ẩn, đặc biệt khi thực hiện bởi các bác sĩ chưa có nhiều kinh nghiệm [2, 3]:

Thủng ống tiêu hoá

Thủng là một trong những biến chứng nghiêm trọng nhất của ESD, xảy ra khi dao điện vô tình cắt xuyên qua lớp cơ của ống tiêu hóa [2, 3].  Các trường hợp thủng nhỏ có thể được xử lý nội soi bằng kẹp (clip), nhưng thủng lớn có thể cần đến phẫu thuật [3].

Chảy máu

Chảy máu là biến chứng phổ biến nhất trong và sau ESD [2, 3]. Chảy máu có thể xảy ra ngay trong quá trình thực hiện thủ thuật (chảy máu tức thì) hoặc vài ngày sau đó (chảy máu muộn) [2, 3]. Chảy máu nhỏ thường có thể được kiểm soát nội soi bằng kẹp cầm máu hoặc đốt điện. Tuy nhiên, chảy máu nghiêm trọng có thể yêu cầu truyền máu hoặc can thiệp khẩn cấp [2, 3].

Hẹp

Hẹp lòng ống tiêu hóa là một biến chứng có thể xảy ra sau khi cắt bỏ các tổn thương lớn, đặc biệt là ở thực quản hoặc môn vị dạ dày [4]. 

Nhiễm trùng

Mặc dù ít phổ biến hơn, nhiễm trùng có thể xảy ra sau ESD, đặc biệt nếu có thủng hoặc tổn thương rộng. Các triệu chứng có thể bao gồm sốt, đau bụng và cần được điều trị bằng kháng sinh [3].

6. Chăm sóc và theo dõi sau ESD

Chăm sóc và theo dõi sau thủ thuật ESD đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo quá trình hồi phục của bệnh nhân và phát hiện sớm các biến chứng hoặc tái phát [2].

Theo dõi tại bệnh viện để phát hiện sớm biến chứng

Sau khi thực hiện ESD, bệnh nhân sẽ được theo dõi chặt chẽ tại bệnh viện trong vài ngày. Mục tiêu chính là phát hiện sớm và xử lý kịp thời các biến chứng như 

• Chảy máu (biểu hiện bằng nôn ra máu, đi ngoài phân đen)
• Thủng ống tiêu hóa (biểu hiện bằng đau bụng dữ dội, sốt, chướng bụng) [2, 3]. 

Chế độ ăn uống phù hợp

Chế độ ăn uống sau ESD cần được điều chỉnh cẩn thận để ống tiêu hóa có thời gian phục hồi:

• Giai đoạn đầu: Bệnh nhân thường được yêu cầu nhịn ăn hoặc chỉ uống nước lọc trong 1-2 ngày đầu để giảm áp lực lên vùng vết thương [2].
• Chuyển dần: Sau đó, chế độ ăn sẽ chuyển từ lỏng (cháo loãng, súp) sang mềm (cháo đặc, thức ăn mềm dễ tiêu hóa) và cuối cùng là ăn uống bình thường, tùy thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương được cắt bỏ [2]. Điều quan trọng là tránh các thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, cứng hoặc khó tiêu trong giai đoạn đầu hồi phục [2].

Nội soi kiểm tra định kỳ

Việc nội soi kiểm tra định kỳ là cần thiết để theo dõi quá trình lành vết thương, phát hiện sớm bất kỳ dấu hiệu tái phát nào của tổn thương hoặc sự xuất hiện của các tổn thương mới [2]. 

Tần suất và thời gian tái khám sẽ được bác sĩ chỉ định dựa trên loại ung thư, giai đoạn bệnh, kết quả mô bệnh học và các yếu tố nguy cơ khác của từng bệnh nhân [2].

7. Thế mạnh của Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (UMC) trong điều trị ung thư thực quản

Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (UMC) với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm và trang thiết bị hiện đại, cam kết mang đến những phương pháp điều trị ung thư thực quản giai đoạn đầu tiên tiến nhất, bao gồm kỹ thuật ESD, giúp bệnh nhân đạt được kết quả điều trị tối ưu và chất lượng sống tốt nhất. UMC tự hào là một trong những đơn vị tiên phong áp dụng các kỹ thuật nội soi can thiệp điều trị ung thư sớm đường tiêu hóa, với đội ngũ bác sĩ được đào tạo chuyên sâu và liên tục cập nhật các tiến bộ y học quốc tế.

8. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• ESD có thể điều trị những loại ung thư nào? ESD chủ yếu điều trị ung thư sớm (giai đoạn đầu) của thực quản, dạ dày, đại tràng và trực tràng, nơi tế bào ung thư chỉ giới hạn ở lớp niêm mạc hoặc lớp dưới niêm mạc nông, chưa di căn hạch bạch huyết [2, 4].
• Ai là đối tượng phù hợp với ESD? Bệnh nhân được chẩn đoán ung thư sớm đường tiêu hóa, không có dấu hiệu di căn hạch hoặc di căn xa, và tổn thương có thể loại bỏ hoàn toàn bằng nội soi là đối tượng lý tưởng cho ESD [2]. Bác sĩ sẽ đánh giá kỹ lưỡng từng trường hợp cụ thể.
• Thời gian thực hiện thủ thuật ESD là bao lâu? Thời gian thực hiện ESD có thể dao động tùy thuộc vào kích thước, vị trí và độ phức tạp của tổn thương, cũng như kinh nghiệm của bác sĩ. Thông thường, một ca ESD có thể kéo dài từ 30 phút đến vài giờ [3].
• Cảm giác sau khi thực hiện ESD như thế nào? Sau ESD, bệnh nhân có thể cảm thấy khó chịu nhẹ, đau họng (nếu làm ở thực quản/dạ dày) hoặc chướng bụng. Thuốc giảm đau sẽ được sử dụng để kiểm soát các triệu chứng này. Hầu hết bệnh nhân hồi phục nhanh chóng trong vài ngày [2].
• ESD có đắt không? Chi phí ESD có thể cao hơn EMR do tính phức tạp của kỹ thuật và các dụng cụ chuyên dụng [2, 3]. Tuy nhiên, về lâu dài, ESD có thể hiệu quả về chi phí hơn so với phẫu thuật vì giảm thời gian nằm viện, biến chứng và nguy cơ tái phát, giúp bệnh nhân tiết kiệm chi phí điều trị tổng thể [2].

9. Tài liệu tham khảo

• [1] Ko, B. M. (2017). History and Development of Accessories for Endoscopic Submucosal Dissection. Clin Endosc, 50(3), 219–223. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5475513/. Truy cập: 2025-12-19.
• [2] Ferreira, J., & Akerman, P. (2015). Colorectal Endoscopic Submucosal Dissection: Past, Present, and Factors Impacting Future Dissemination. Clin Colon Rectal Surg, 28(3), 146–151. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4593920/. Truy cập: 2025-12-19.
• [3] Harlow, C., Sivananthan, A., Ayaru, L., Patel, K., Darzi, A., & Patel, N. (2020). Endoscopic submucosal dissection: an update on tools and accessories. Ther Adv Gastrointest Endosc, 13, 2631774520957220. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7545765/. Truy cập: 2025-12-19.

• [4] Kang, K. J., Kim, K.-M., Min, B.-H., Lee, J. H., & Kim, J. J. (2011). Endoscopic Submucosal Dissection of Early Gastric Cancer. Gut Liver, 5(4), 418–426. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3240783/. Truy cập: 2025-12-19.

   

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.