Hoạt động trị liệu: Một trong những chìa khóa duy trì độc lập cho người bệnh Parkinson

Bệnh Parkinson là một bệnh lý thần kinh tiến triển, ảnh hưởng đến khả năng vận động và thực hiện các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, gây ra nhiều thách thức cho người bệnh và gia đình [1, 3]. Vì vậy, hoạt động trị liệu (Occupational Therapy - OT) đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người bệnh Parkinson duy trì sự độc lập, nâng cao chất lượng cuộc sống và thích nghi với những thay đổi do bệnh gây ra [1, 3, 6]. Bài viết này sẽ giới thiệu hoạt động trị liệu là gì, những lợi ích mà nó mang lại, và quy trình can thiệp hoạt động trị liệu tại Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (UMC).

1. Hoạt động trị liệu là gì?

Khái niệm và mục tiêu

Hoạt động trị liệu là một lĩnh vực quan trọng trong phục hồi chức năng, giúp người bệnh phát triển hoặc phục hồi các kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động có ý nghĩa trong cuộc sống hàng ngày một cách độc lập nhất có thể [3]. Mục tiêu chính của hoạt động trị liệu là hỗ trợ người bệnh vượt qua những hạn chế về thể chất, tinh thần hoặc tâm lý do bệnh tật gây ra, từ đó cải thiện sức khỏe tổng thể và chất lượng cuộc sống [3]. Đối với người bệnh Parkinson, hoạt động trị liệu tập trung vào việc tối ưu hóa khả năng thực hiện hoạt động và sự tham gia vào các vai trò, hoạt động có giá trị trong môi trường gia đình hoặc cộng đồng [6].

Người bệnh Parkinson ở giai đoạn nào cần hoạt động trị liệu?

Hoạt động trị liệu có thể mang lại lợi ích cho người bệnh Parkinson ở bất kỳ giai đoạn nào của bệnh, đặc biệt là khi họ bắt đầu gặp khó khăn trong việc thực hiện các hoạt động hàng ngày. Mặc dù các nghiên cứu ban đầu cho thấy hoạt động trị liệu thường được áp dụng ở giai đoạn trung bình đến nặng của Parkinson, nhưng bằng chứng gần đây cho thấy việc can thiệp sớm hơn (giai đoạn 1 và 2) có thể đóng vai trò như một biện pháp phòng ngừa thứ cấp, giúp duy trì chức năng lâu dài [1].

2. Lợi ích của hoạt động trị liệu đối với người bệnh Parkinson

Hoạt động trị liệu mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người bệnh Parkinson, giúp họ đối phó với các triệu chứng và duy trì cuộc sống độc lập:

Cải thiện khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hàng ngày (ADLs)

Hoạt động trị liệu giúp người bệnh Parkinson cải thiện khả năng thực hiện các hoạt động tự chăm sóc bản thân (ADLs) như ăn uống, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, và các hoạt động sinh hoạt có tính tương tác (IADLs) như quản lý tài chính, chuẩn bị bữa ăn, mua sắm và quản lý thuốc [1, 6]. Các can thiệp có thể bao gồm huấn luyện kỹ năng viết tay để cải thiện khả năng viết, hoặc các chiến lược để tuân thủ phác đồ dùng thuốc hiệu quả hơn [6]. Ví dụ như : huấn luyện viết tay bằng kỹ thuật gợi ý trực quan hoặc dụng cụ hỗ trợ có thể giúp cải thiện rõ nét khả năng viết, hướng dẫn cách tổ chức bàn ăn, chuẩn bị bữa ăn đơn giản và an toàn, v.v.

Nâng cao an toàn và phòng ngừa té ngã

Người bệnh Parkinson thường có nguy cơ té ngã cao do các rối loạn về thăng bằng, vận động hoặc đông cứng khi di chuyển. Hoạt động trị liệu giúp đánh giá và điều chỉnh môi trường sống, loại bỏ các vật cản như là dọn thảm trơn, thêm tay vịn. Đồng thời, người bệnh sẽ được hướng dẫn các kỹ thuật di chuyển an toàn và sử dụng thiết bị hỗ trợ phù hợp để giảm thiểu nguy cơ té ngã [1]. 

Hỗ trợ chức năng nhận thức và cảm xúc

Bên cạnh các triệu chứng vận động, bệnh Parkinson còn gây ra các triệu chứng không vận động như suy giảm nhận thức, trầm cảm và lo âu. Hoạt động trị liệu có thể hỗ trợ chức năng nhận thức thông qua các bài tập tập trung, ghi nhớ, giải quyết vấn đề, sử dụng các hoạt động mang tính xã hội để cải thiện tâm trạng [1, 6].

Tăng cường sự tham gia xã hội và chất lượng cuộc sống

Mục tiêu cốt lõi của hoạt động trị liệu là giúp người bệnh tham gia vào các hoạt động có ý nghĩa [1]. Bằng cách cải thiện khả năng vận động, tự chăm sóc và quản lý các triệu chứng, hoạt động trị liệu giúp người bệnh Parkinson duy trì các mối quan hệ xã hội, tham gia vào các sở thích và hoạt động cộng đồng, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống tổng thể [1, 6]. Các hoạt động thể chất mang tính xã hội như khiêu vũ (ví dụ: tango) đã được chứng minh là có thể tăng cường sự tham gia vào các hoạt động IADLs [6].

3. Các can thiệp trong hoạt động trị liệu cho bệnh Parkinson

Hoạt động trị liệu sử dụng nhiều can thiệp đa dạng, được cá thể hóa để phù hợp với từng người bệnh:

Lượng giá và lập kế hoạch điều trị

Quá trình hoạt động trị liệu bắt đầu bằng việc lượng giá toàn diện các vấn đề chức năng, môi trường sống, làm việc, cũng như các cơ hội hỗ trợ xã hội và cộng đồng của người bệnh [1]. Dựa trên lượng giá này, chuyên viên hoạt động trị liệu sẽ cùng người bệnh thiết lập các mục tiêu điều trị cụ thể, đo lường được và có ý nghĩa đối với cuộc sống của họ [1].

Điều chỉnh môi trường sống và sử dụng thiết bị hỗ trợ

Đây là một phần quan trọng của hoạt động trị liệu, bao gồm việc đề xuất các thay đổi trong nhà hoặc nơi làm việc để tăng cường an toàn và độc lập. Ví dụ, lắp đặt tay vịn, điều chỉnh nhà vệ sinh, cung cấp các dụng cụ viết tay đặc biệt hoặc quần áo dễ mặc [1]. Việc sử dụng các thiết bị hỗ trợ như khung tập đi, xe lăn cũng được hướng dẫn để tối ưu hóa khả năng di chuyển [3].

Huấn luyện kỹ năng và chiến lược bù trừ

Chuyên viên hoạt động trị liệu sẽ huấn luyện người bệnh các kỹ năng và chiến lược để bù đắp cho những hạn chế do Parkinson gây ra. Điều này có thể bao gồm dạy các kỹ thuật nhận thức và cảm giác để hỗ trợ thực hiện các công việc hàng ngày như mặc quần áo dễ dàng hơn, di chuyển an toàn hơn [1]. Các chiến lược quản lý năng lượng cũng được áp dụng để người bệnh có thể thực hiện các hoạt động hiệu quả mà không bị quá sức [1]. Đối với kỹ năng viết tay, các bài tập và gợi ý từ bên ngoài (như vùng mục tiêu màu sắc) có thể cải thiện đáng kể [6].

Quản lý năng lượng và bảo tồn khớp

Người bệnh Parkinson thường gặp phải tình trạng mệt mỏi [1]. Hoạt động trị liệu giúp họ học cách quản lý năng lượng, phân chia các hoạt động trong ngày để tránh kiệt sức. Đồng thời, các kỹ thuật bảo tồn khớp cũng được hướng dẫn để giảm đau và duy trì chức năng vận động lâu dài.

4. Quy trình Hoạt động trị liệu tại Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (UMC)

Tại Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (UMC), quy trình hoạt động trị liệu cho người bệnh Parkinson được thực hiện một cách chuyên nghiệp và cá thể hóa, dựa trên các nguyên tắc thực hành tốt nhất:

Đánh giá ban đầu

Quá trình bắt đầu bằng một cuộc đánh giá chi tiết, nơi bác sĩ Phục hồi chức năng và chuyên viên hoạt động trị liệu sẽ lắng nghe những khó khăn của người bệnh, xác định các vấn đề chức năng ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của họ. Việc này thường sử dụng các công cụ đánh giá chuẩn hóa để xác định chính xác các hạn chế về vận động, nhận thức và tâm lý [1, 3].

Thiết lập mục tiêu điều trị

Dựa trên kết quả đánh giá, nhóm Phục hồi chức năng sẽ cùng người bệnh và gia đình thảo luận để thiết lập các mục tiêu điều trị cụ thể, thực tế và có ý nghĩa. Các mục tiêu này tập trung vào việc cải thiện khả năng thực hiện các hoạt động mà người bệnh mong muốn, cần thiết hoặc được kỳ vọng thực hiện [1].

Thực hiện can thiệp

Chuyên viên hoạt động trị liệu sẽ xây dựng và thực hiện một kế hoạch can thiệp cá thể hóa. Kế hoạch này có thể bao gồm các bài tập phục hồi chức năng, huấn luyện kỹ năng, điều chỉnh môi trường sống, và tư vấn sử dụng thiết bị hỗ trợ. Các can thiệp được thiết kế để duy trì sự độc lập, tự tin và an toàn cho người bệnh trong mọi lĩnh vực của cuộc sống [1].

Đánh giá lại và điều chỉnh kế hoạch

Quá trình hoạt động trị liệu không phải là một quá trình cố định. Bác sĩ PHCN và chuyên viên Hoạt động trị liệu sẽ thường xuyên theo dõi tiến độ của người bệnh, đánh giá hiệu quả của các can thiệp và điều chỉnh kế hoạch khi cần thiết để đảm bảo phù hợp với tình trạng bệnh tiến triển và nhu cầu thay đổi của người bệnh [1]. Điều này giúp đảm bảo rằng người bệnh luôn nhận được sự hỗ trợ tối ưu nhất.

5. Rào cản khi trị liệu

Mặc dù hoạt động trị liệu an toàn và hiệu quả, nhưng vẫn có một số rào cản khi áp dụng cho người bệnh. Tuy nhiên, những vấn đề này có thể kiểm soát dễ dàng khi theo dõi đúng cách:

Mệt mỏi do tập luyện quá sức

Việc tham gia vào các bài tập hoặc hoạt động trị liệu có thể gây mệt mỏi, đặc biệt nếu cường độ không được điều chỉnh phù hợp với thể trạng của người bệnh Parkinson [1]. Chuyên viên hoạt động trị liệu sẽ giúp người bệnh quản lý năng lượng và tránh tập luyện quá sức.

Khó khăn trong việc tuân thủ liệu trình

Hiệu quả của hoạt động trị liệu phụ thuộc rất nhiều vào sự tuân thủ của người bệnh [1]. Tuy nhiên, các triệu chứng như suy giảm nhận thức, trầm cảm hoặc thiếu động lực có thể khiến người bệnh khó duy trì liệu trình tập luyện tại nhà [1, 6].

Phụ thuộc vào thiết bị hỗ trợ

Mặc dù thiết bị hỗ trợ giúp tăng cường độc lập, nhưng việc quá phụ thuộc vào chúng có thể làm giảm động lực tự vận động hoặc gây khó khăn khi không có thiết bị. Chuyên viên hoạt động trị liệu sẽ hướng dẫn cách sử dụng thiết bị một cách cân bằng, đồng thời khuyến khích duy trì các khả năng tự có.

6. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Hoạt động trị liệu có thay thế được thuốc điều trị Parkinson không? Không. Hoạt động trị liệu là một phương pháp bổ trợ quan trọng, giúp quản lý các triệu chứng và cải thiện chức năng, nhưng không thể thay thế được các loại thuốc điều trị Parkinson do bác sĩ chỉ định [1, 6].

• Khi nào người bệnh Parkinson nên bắt đầu hoạt động trị liệu? Người bệnh Parkinson nên bắt đầu hoạt động trị liệu càng sớm càng tốt, ngay khi các triệu chứng bắt đầu ảnh hưởng đến các hoạt động hàng ngày. Can thiệp sớm có thể giúp duy trì chức năng và ngăn ngừa sự suy giảm [1].

• Hoạt động trị liệu có thể thực hiện tại nhà không? Có. Nhiều chương trình hoạt động trị liệu được thiết kế để có thể thực hiện tại nhà, giúp người bệnh tích hợp các bài tập và chiến lược vào môi trường sống quen thuộc của họ [3, 6].

• Chi phí cho hoạt động trị liệu là bao nhiêu? Chi phí hoạt động trị liệu có thể khác nhau tùy thuộc vào cơ sở y tế, số lượng buổi trị liệu và phạm vi bảo hiểm. 

• Hoạt động trị liệu có giúp cải thiện các triệu chứng không vận động của Parkinson không? Có. Hoạt động trị liệu có thể tác động tích cực đến các triệu chứng không vận động như suy giảm nhận thức và cảm xúc, thông qua các bài tập chuyên biệt và cải thiện chất lượng cuộc sống tổng thể [1, 6].

7. Tài liệu tham khảo

• [1] Jansa, J. (2015). Living with Parkinson's and the Emerging Role of Occupational Therapy. Parkinson's Disease, 2015, 196303. Truy cập: 2025-12-10.

• [2] Dixon, L. (2007). Occupational therapy for patients with Parkinson's disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2007(3), CD002813.pub2. Truy cập: 2025-12-10.

• [3] Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG). (2024). In brief: What is occupational therapy?. InformedHealth.org. Truy cập: 2025-12-10.

• [4] Sturkenboom, I. H. W. M. (2013). Effectiveness of occupational therapy in Parkinson’s disease: study protocol for a randomized controlled trial. Trials, 14, 34. Truy cập: 2025-12-10.

• [5] Foster, E. R., Carson, L. G., Archer, J., & Hunter, E. G. (2021). Occupational Therapy Interventions for Instrumental Activities of Daily Living for Adults With Parkinson’s Disease: A Systematic Review. American Journal of Occupational Therapy, 75(3), 7503190030p1–7503190030p24. Truy cập: 2025-12-10.

• [6] Tofani, M. (2020). Efficacy of Occupational Therapy Interventions on Quality of Life in Patients with Parkinson's Disease: A Systematic Review and Meta‐Analysis. Movement Disorders Clinical Practice, 7(8), 891–901. Truy cập: 2025-12-10.

• [7] Kalbe, E. (2024). Special Issue: Non-Pharmacological Interventions for People with Parkinson’s Disease: Are We Entering a New Era?. Journal of Parkinson's Disease, 14(Suppl 1), S1–S4. Truy cập: 2025-12-10.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.