Theo PGS TS BS. Nguyễn Như Vinh, Trưởng khoa Thăm dò chức năng hô hấp Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh cho biết :

Mỗi năm, khi tháng 3 gõ cửa, cộng đồng y tế toàn cầu lại cùng nhau hướng về ngày 24/03 – Ngày Thế giới Phòng chống Lao (World TB Day). Đây là dịp để chúng ta nhìn lại chặng đường lịch sử từ năm 1882, khi bác sĩ Robert Koch lần đầu tiên tìm ra vi khuẩn gây bệnh lao, mở ra hy vọng chữa trị cho nhân loại.

Dù y học đã có những bước tiến vượt bậc, bệnh lao (và đặc biệt là lao phổi) vẫn đang âm thầm tước đi sinh mạng của hàng triệu người mỗi năm. Thông điệp của Ngày Thế giới Phòng chống Lao năm nay không chỉ là lời cảnh tỉnh, mà còn là lời kêu gọi hành động mạnh mẽ: “Đúng vậy! Chúng ta có thể chấm dứt bệnh Lao! - Yes! We can End TB!” (1).
Để có thể làm được điều đó, con người không thể thiếu đi thứ vũ khí mạnh mẽ nhất mà chúng ta sở hữu đó chính là sự hiểu biết. Hãy cùng trang bị cho bản thân và gia đình những kiến thức đúng đắn nhất về căn bệnh này nhé!

1. Bệnh lao phổi thực chất là gì?

Bệnh lao là một bệnh truyền nhiễm do một loại vi khuẩn có tên khoa học là Mycobacterium tuberculosis (hay còn gọi là trực khuẩn lao) gây ra. Trực khuẩn này có thể tấn công bất kỳ bộ phận nào của cơ thể như thận, cột sống, não, hạch bạch huyết... Tuy nhiên, lao phổi là thể bệnh phổ biến nhất, chiếm khoảng 80-85% các ca bệnh và cũng là nguồn lây nhiễm chính trong cộng đồng (2).

Một sự thật khoa học cần hiểu rõ là: Không phải ai nhiễm vi khuẩn lao cũng sẽ mắc bệnh lao. Y học chia tình trạng này thành hai giai đoạn rõ rệt là nhiễm Lao tiềm ẩn và bệnh Lao hoạt động.

Nhiễm Lao tiềm ẩn là tình trạng vi khuẩn bị hệ miễn dịch khống chế, "ngủ đông" trong cơ thể. Lúc này, người bị nhiễm Lao vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, không có dấu hiệu bệnh và cũng không lây lan cho người khác.

Bệnh Lao hoạt động là khi vi khuẩn vượt qua hệ miễn dịch, nhân lên và phá hủy phổi. Người bệnh lúc này có thể biểu hiện các triệu chứng như: ho kéo dài, sốt về chiều tối, sụt cân, mệt mỏi,… Vi khuẩn lúc này sẽ lây lan giữa người bệnh và những người tiếp xúc xung quanh.

2. Vi khuẩn lao lây lan như thế nào? Những lầm tưởng cần xóa bỏ

Hiểu đúng về con đường lây nhiễm giúp chúng ta phòng bệnh hiệu quả mà không rơi vào trạng thái kỳ thị hay sợ hãi thái quá.

Lao phổi lây truyền qua đường không khí. Khi một người mắc bệnh lao phổi (mà chưa được điều trị) ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc hát, họ sẽ phát tán những giọt dịch mang vi khuẩn lao vào không khí. Những người xung quanh nếu hít phải không khí có chứa vi khuẩn này trong thời gian đủ dài sẽ có nguy cơ bị lây nhiễm.

Trực khuẩn lao cần được hít sâu vào tận trong phổi mới có thể gây bệnh. Do đó, những không gian kín, chật hẹp, thiếu ánh nắng mặt trời và lưu thông khí kém là môi trường lý tưởng để vi khuẩn lao lơ lửng và lây lan.

3. Hãy lắng nghe cơ thể: 6 dấu hiệu cảnh báo bệnh lao phổi

Vi khuẩn lao phát triển rất chậm, do đó các triệu chứng thường xuất hiện âm thầm và dễ bị nhầm lẫn với các bệnh hô hấp thông thường như cảm cúm, viêm phế quản. Hãy đặc biệt cảnh giác và đến ngay cơ sở y tế nếu bạn hoặc người thân có những dấu hiệu sau:

+ Ho kéo dài trên 2 tuần: Đây là triệu chứng quan trọng nhất. Ban đầu có thể là ho khan, sau đó ho có đờm (đờm màu trắng đục, vàng hoặc xanh).

+ Ho ra máu: Một dấu hiệu báo động cho thấy phổi đang bị tổn thương nghiêm trọng. Máu có thể lẫn trong đờm hoặc ho ra máu tươi.

+ Sốt nhẹ về chiều: Người bệnh thường cảm thấy gai rét, ớn lạnh hoặc sốt nhè nhẹ (khoảng 37.5 - 38°C) vào buổi chiều tối.

+ Đổ mồ hôi trộm ban đêm: Dù thời tiết mát mẻ, người bệnh vẫn thức dậy với quần áo ướt đẫm mồ hôi.

+ Sụt cân không rõ nguyên nhân, chán ăn: Cảm giác mệt mỏi kéo dài, ăn không ngon miệng, cơ thể gầy sút nhanh chóng dù không ăn kiêng.

+ Đau tức ngực, khó thở: Cơn đau thường âm ỉ, tăng lên khi ho hoặc hít thở sâu.

Chúng ta cần lưu ý rằng đừng bắt cơ thể mình phải chờ đợi cho đến khi có đủ cả 6 triệu chứng. Chỉ cần có một dấu hiệu nghi ngờ, bạn nên ngay lập tức đến các cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán thích hợp.

4. Ai là người dễ mắc bệnh lao nhất?

Mặc dù ai cũng có thể hít phải vi khuẩn lao nhưng hệ miễn dịch khỏe mạnh thông thường sẽ tiêu diệt hoặc giam cầm, bắt chúng phải ngoan ngoãn ngủ yên. Bệnh lao chỉ thực sự bùng phát khi "hàng rào" bảo vệ của cơ thể bị suy yếu. Những nhóm người sau đây có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nhiều lần so với người bình thường:

• Người tiếp xúc gần: Người sống chung nhà, làm việc cùng phòng trong không gian hẹp với bệnh nhân lao phổi.

• Người suy giảm miễn dịch: Bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS, người mắc bệnh tiểu đường, suy thận mãn tính hoặc đang điều trị ung thư/thuốc ức chế miễn dịch.

• Trẻ em và người cao tuổi: Trẻ em dưới 5 tuổi (do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện) và người già (có hệ miễn dịch lão hóa yếu dần) rất dễ bị vi khuẩn lao tấn công.

• Lối sống thiếu lành mạnh: Người hút thuốc lá thường xuyên, lạm dụng rượu bia, sử dụng chất kích thích.

• Người suy dinh dưỡng: thường có hệ miễn dịch bị suy yếu, không đủ sức đề kháng để chống lại vi khuẩn Lao.

5. Chữa trị bệnh lao: Thông điệp của hy vọng

Nhiều thập kỷ trước, bệnh lao từng được xem là "tứ chứng nan y". Nhưng ngày nay, y học hiện đại khẳng định: Bệnh lao phổi hoàn toàn có thể chữa khỏi 100% nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách (3).

Việc điều trị lao không cần phải phẫu thuật phức tạp mà chủ yếu dựa vào việc uống thuốc kháng lao. Tuy nhiên, việc này đòi hỏi sự kiên trì tuyệt đối từ người bệnh với quy tắc "3 ĐÚNG":

• Đúng phác đồ: Sử dụng kết hợp nhiều loại thuốc theo chỉ định của bác sĩ điều trị.

• Đúng liều lượng và thời gian: Phải duy trì uống thuốc đều đặn hàng ngày. Thời gian điều trị thường kéo dài liên tục từ 6 đến 9 tháng, đòi hỏi sự kiên trì tuân thủ của người bệnh.

• Đúng cách: Dùng thuốc theo hướng dẫn, kết hợp tái khám và xét nghiệm đàm định kỳ để theo dõi hiệu quả.

Mối nguy hiểm của việc tự ý bỏ thuốc: Rất nhiều người bệnh sau khi uống thuốc từ 2-3 tháng thấy hết ho, hết sốt, tăng cân trở lại liền tự ý ngừng thuốc vì cho rằng bản thân đã hết bệnh. Đây là một sai lầm chết người! Lúc này, vi khuẩn lao chỉ mới bị "đánh ngất" chứ chưa bị tiêu diệt hoàn toàn. Nếu ngừng thuốc, chúng sẽ tỉnh lại, đột biến và trở thành Lao kháng thuốc. Bệnh lao kháng thuốc cực kỳ nguy hiểm, lây lan nhanh, thời gian điều trị kéo dài lên tới 18-24 tháng, chi phí tốn kém, tác dụng phụ nặng nề và làm tăng cao tỷ lệ tử vong.

6. Mỗi người chúng ta đều là một chiến sĩ trong cuộc chiến chống bệnh lao

Ý thức của mỗi cá nhân trong cộng đồng sẽ tạo nên bức tường thành vững chắc nhất trong cuộc chiến chống lại bệnh Lao. Bạn có thể góp phần vào cuộc chiến này bằng những hành động thiết thực như:

Bảo vệ bản thân và gia đình:

• Tiêm phòng: Đảm bảo trẻ sơ sinh được tiêm vắc xin BCG để phòng ngừa các thể lao nặng.

• Tăng cường hệ miễn dịch: Xây dựng chế độ dinh dưỡng hợp lý, giàu vitamin và khoáng chất. Thường xuyên tập thể dục, ngủ đủ giấc, hạn chế rượu bia và tuyệt đối không hút thuốc lá.

• Cải thiện môi trường sống: Giữ gìn nhà cửa sạch sẽ, thông thoáng. Mở cửa sổ thường xuyên để đón ánh nắng mặt trời và gió tự nhiên.

Bảo vệ cộng đồng:

• Chủ động phòng ngừa: Nếu bạn có các triệu chứng ho kéo dài, hãy chủ động đeo khẩu trang, che miệng khi ho hoặc hắt hơi với khăn giấy và nhanh chóng đến cơ sở y tế.

• Xóa bỏ sự kỳ thị: Sự xa lánh, kỳ thị của cộng đồng là rào cản lớn nhất khiến người bệnh giấu giếm tình trạng của mình, không dám đi khám, dẫn đến lây lan âm thầm. Hãy nhớ rằng, sau khoảng 2-3 tuần điều trị theo đúng phác đồ, khả năng lây nhiễm của bệnh nhân lao phổi cho người khác gần như bằng 0. Họ cần sự cảm thông, động viên tinh thần từ gia đình và xã hội để vượt qua khoảng thời gian dùng thuốc mệt mỏi.

Nhân Ngày Thế giới Phòng chống Lao 24/03, mỗi chúng ta hãy trở thành một tuyên truyền viên tích cực, lan tỏa kiến thức đúng đắn và nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp. Chỉ khi cộng đồng cùng đồng lòng, không giấu bệnh, không kỳ thị, và tuân thủ tuyệt đối các nguyên tắc điều trị, chúng ta mới có thể hiện thực hóa mục tiêu: Một thế giới không còn bệnh Lao.

Tài liệu tham khảo:
1. World TB Day 2026 - Yes! We can End TB! Led by countries. Powered by people [cited 2026 March 15]. Available from: https://www.who.int/campaigns/world-tb-day/2026.
2. Warner DF, Barczak AK, Gutierrez MG, Mizrahi V. Mycobacterium tuberculosis biology, pathogenicity and interaction with the host. Nat Rev Microbiol. 2025;23(12):788-804.
3. Tendolkar MS, Tyagi R, Handa A. Review of advances in diagnosis and treatment of pulmonary tuberculosis. Indian J Tuberc. 2021;68(4):510-5.
-----
BỆNH VIỆN ĐẠI HỌC Y DƯỢC TP. HỒ CHÍ MINH
215 Hồng Bàng, Phường Chợ Lớn, TP. Hồ Chí Minh
Thông tin liên hệ: https://linktr.ee/bvdhyd
#benhviendaihocyduoctphcm #bvdhyd