Suy thượng thận do thuốc glucocorticoid và những lưu ý phòng ngừa suy thượng thận cấp

Suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid và hội chứng Cushing do thuốc là những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, thường xảy ra khi chúng ta sử dụng thuốc chứa glucocorticoid (hay còn gọi là corticoid) không đúng cách hoặc kéo dài. Việc hiểu rõ về các tình trạng này, nhận biết sớm dấu hiệu và tuân thủ các biện pháp phòng ngừa là rất quan trọng để tránh những biến chứng nguy hiểm, đặc biệt là suy thượng thận cấp tính, một tình trạng có thể đe dọa tính mạng.

1. Tuyến thượng thận và Cortisol: Vai trò quan trọng trong cơ thể

Cơ thể chúng ta có hai tuyến thượng thận nhỏ, nằm trên đỉnh mỗi quả thận, hãy lưu ý rằng tuyến THƯỢNG THẬN, không phải THẬN nhé. Phần vỏ của tuyến này sản xuất ra nhiều hormone quan trọng, trong đó có cortisol.

Cortisol rất cần thiết cho cơ thể hoạt động bình thường, giúp điều hòa nhiều chức năng như chuyển hóa đường, duy trì huyết áp, hỗ trợ hệ miễn dịch và giúp cơ thể phản ứng với các tình huống căng thẳng (stress) như khi bị bệnh, phẫu thuật hay chấn thương.

2. Suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid là gì?

Suy thượng thận là tình trạng tuyến thượng thận không sản xuất đủ lượng cortisol cần thiết cho cơ thể. Có nhiều nguyên nhân gây ra suy thượng thận, và suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất.

Việc sử dụng các loại thuốc chứa corticoid kéo dài, không đúng liều lượng và chỉ định sẽ làm tuyến thượng thận bị ức chế, dần dần mất khả năng tự sản xuất đủ cortisol. Tình trạng này được gọi là suy thượng thận do glucocorticoid. Theo các khuyến nghị lâm sàng mới nhất, suy thượng thận do glucocorticoid thường được xem xét khi điều trị glucocorticoid kéo dài ít nhất 3-4 tuần, hoặc khi dùng liều cao hơn mức sinh lý mà cơ thể tự sản xuất [6].

3. Glucocorticoid: "Con dao hai lưỡi" và nguy cơ gây bệnh

Glucocorticoid là nhóm thuốc chống viêm mạnh, được dùng rộng rãi để điều trị nhiều bệnh như hen suyễn, viêm khớp, bệnh tự miễn, dị ứng, bệnh về da và một số bệnh ung thư.

Tuy nhiên, corticoid cũng dễ bị lạm dụng do tác dụng giảm viêm, giảm đau nhanh chóng. Nhiều người bệnh tự ý dùng thuốc mà không có chỉ định hoặc theo dõi của bác sĩ. Nguy hiểm hơn, một số loại thuốc đông y, thuốc gia truyền, hoặc các sản phẩm không rõ nguồn gốc cũng có thể bị trộn lẫn corticoid, gây hại cho sức khỏe người dùng. Nguy cơ suy thượng thận do glucocorticoid phụ thuộc vào liều lượng, thời gian, hiệu lực của thuốc, đường dùng và cơ địa từng người. Bất kỳ đường dùng nào (uống, bôi, hít, tiêm) cũng có thể gây ức chế tuyến thượng thận [6].

4. Hội chứng Cushing do thuốc và các hậu quả khi dùng Glucocorticoid kéo dài

Hội chứng Cushing do thuốc là tập hợp các biểu hiện và biến chứng khi cơ thể tiếp xúc liên tục với lượng lớn Glucocorticoid do lạm dụng thuốc.

Những người sử dụng Glucocorticoid kéo dài thường có các đặc điểm ngoại hình dễ nhận thấy như:

• Da mỏng đỏ, dễ bầm tím.

• Mặt tròn, đỏ (mặt trăng tròn).

• Tích tụ mỡ nhiều ở vùng mặt, bụng, cổ, gáy (gù trâu).

• Yếu và teo cơ ở tay và chân, đặc biệt là vùng đùi và cánh tay.

• Loãng xương.

• Tăng đường huyết.

Ngoài ra, sử dụng corticoid kéo dài còn gây nhiều biến chứng nghiêm trọng trên các hệ cơ quan khác như tăng huyết áp, viêm loét dạ dày, nguy cơ nhiễm trùng cao, và thay đổi tâm lý như trầm cảm. Đặc biệt, nếu ngưng thuốc đột ngột sau thời gian dài sử dụng, có thể dẫn đến suy thượng thận mạn tính. Ở trẻ em, corticoid có thể làm chậm quá trình phát triển xương.

5. Triệu chứng của suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid

Các triệu chứng của suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid  thường không rõ ràng, dễ bị nhầm lẫn với các bệnh khác. Một số triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Mệt mỏi kéo dài, ăn uống kém, chán ăn.

• Buồn nôn.

• Huyết áp tụt, có thể chóng mặt khi đứng dậy.

Trong trường hợp nặng hơn, có thể xảy ra suy thượng thận cấp – một tình trạng nguy hiểm cần cấp cứu ngay lập tức, với các triệu chứng như:

• Rất mệt mỏi, kiệt sức.

• Nôn ói dữ dội, tiêu chảy.

• Sốt cao.

• Đau bụng cấp tính.

• Huyết áp tụt nghiêm trọng, đường huyết tụt.

• Lơ mơ, ý thức giảm sút.

6. Những lưu ý quan trọng để phòng ngừa suy thượng thận cấp và quản lý bệnh

Phòng ngừa suy thượng thận cấp là yếu tố the chốt trong quản lý bệnh nhân đang sử dụng hoặc đã từng sử dụng corticoid kéo dài. Hãy lưu ý những điều sau để phòng ngừa suy thượng thận cấp.

• Không tự ý ngưng thuốc đột ngột mà không có hướng dẫn của Bác sĩ.

• Trong những ngày bệnh (người bệnh có sốt, buồn nôn, ăn uống kém…), và những trường hợp CẤP TÍNH (nhiễm trùng, nhiễm siêu vi, nhổ răng…):

  + PHẢI tăng liều corticoid đang dùng lên gấp 2-3 lần.

  + PHẢI dùng thuốc corticoid ngay cả khi không ăn uống được. Nếu bị nôn ói trong khoảng 2 giờ sau khi uống, PHẢI dùng lại liều thuốc vừa nôn.

  + PHẢI uống nhiều nước.

• Luôn mang theo thẻ điều trị corticoid bên người và đưa nhân viên y tế thông tin thuốc corticoid bạn đang dùng.

6.1. Lời khuyên để không mắc phải căn bệnh này

Để tránh mắc phải suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid  và hội chứng Cushing, điều quan trọng nhất là:

• Không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kháng viêm, giảm đau (tân dược hay đông y, thuốc nam, thuốc bắc) không có toa thuốc, không rõ nguồn gốc.

• Luôn tuân thủ chỉ định của bác sĩ: Dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian và tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá tình trạng bệnh, điều chỉnh liều hoặc ngưng thuốc một cách an toàn.

• Không tự ý mua tiếp toa thuốc cũ kéo dài mà không có ý kiến của bác sĩ.

7. Khi nào cần tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khẩn cấp?

Nếu bạn hoặc người thân có các biểu hiện nghi ngờ suy thượng thận cấp (như sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn ói không ngừng, tiêu chảy nặng, hạ huyết áp, lơ mơ hoặc ý thức giảm sút), CẦN đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức để được cấp cứu kịp thời. Tại bệnh viện, bệnh nhân sẽ được điều trị bằng corticoid tiêm tĩnh mạch và truyền dịch để ổn định tình trạng.

Ngay cả khi đã qua cơn nguy hiểm, việc tái khám định kỳ với bác sĩ chuyên khoa nội tiết là vô cùng quan trọng để theo dõi chức năng tuyến thượng thận, điều chỉnh liều thuốc và quản lý các biến chứng lâu dài.

8. Khả năng phục hồi chức năng tuyến thượng thận

Đa phần các trường hợp suy thượng thận do lạm dụng corticoid đều có khả năng hồi phục. Tuy nhiên, thời gian để tuyến thượng thận phục hồi lại chức năng bình thường rất khác nhau, có thể từ vài tháng đến vài năm. Thời gian này phụ thuộc vào thời gian và liều lượng sử dụng corticoid trước đó, cũng như cách giảm liều và cơ địa của từng người.

Cá biệt, một số trường hợp chức năng tuyến thượng thận có thể không hồi phục hoàn toàn, đòi hỏi phải điều trị thay thế hormone suốt đời. Trong quá trình tái khám định kỳ, bác sĩ sẽ thực hiện các xét nghiệm máu để kiểm tra nồng độ cortisol và đánh giá khả năng hồi phục của tuyến thượng thận.

9. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid  có chữa khỏi được không? Đa phần các trường hợp suy thượng thận do lạm dụng corticoid đều có thể hồi phục chức năng tuyến thượng thận. Tuy nhiên, thời gian hồi phục rất khác nhau, có thể từ vài tháng đến vài năm, tùy thuộc vào thời gian và liều lượng sử dụng corticoid trước đó [3]. Nếu tuyến thượng thận không hồi phục sau một năm dù đã tuân thủ điều trị, các chuyên gia khuyến nghị nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết để tìm hiểu các nguyên nhân khác [6].

• Tôi cần bao lâu để cai Corticoid an toàn? Thời gian cai corticoid an toàn phụ thuộc vào liều lượng, thời gian sử dụng và tình trạng sức khỏe của bạn. Quá trình này phải được thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ, thông qua việc giảm liều từ từ để tuyến thượng thận có thời gian thích nghi và phục hồi [1].

• Tôi có thể tập thể dục khi bị suy thượng thận do thuốc Glucocorticoid không? Tập thể dục thường xuyên có lợi cho sức khỏe, nhưng cần thận trọng khi bị suy thượng thận. Nên bắt đầu với cường độ nhẹ nhàng và tăng dần, lắng nghe cơ thể và tránh gắng sức quá mức. Tham khảo ý kiến bác sĩ để có kế hoạch tập luyện phù hợp [1].

• Tôi cần làm gì trong những ngày ốm? Trong những ngày ốm (sốt, tiêu chảy, nôn ói), cơ thể cần nhiều cortisol hơn. Nếu bạn đang dùng corticoid hoặc có nguy cơ suy thượng thận, bạn cần tăng liều corticoid theo hướng dẫn của bác sĩ. Hãy đảm bảo uống đủ nước và liên hệ ngay với bác sĩ nếu triệu chứng trở nặng [4, 6].

10. Thông tin kiểm duyệt & tài liệu tham khảo

Tư vấn chuyên môn: 

• ThS BS. Phạm Yến Nhi - Khoa Nội tiết, Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo:

• [1] Raschi E, Fusaroli M, Massari F, et al. (2022). The Changing Face of Drug-induced Adrenal Insufficiency in the Food and Drug Administration Adverse Event Reporting System. J Clin Endocrinol Metab. 2022 Jun 15;107(8):e3107–e3114. doi: 10.1210/clinem/dgac359. Truy cập: 2025-12-06.
• [2] Borsari SF. (2025). [Drug-induced adrenal insufficiency]. Praxis (Bern 1994). 2025 Apr;114(4):149-153. doi: 10.23785/PRAXIS.2025.04.005. Truy cập: 2025-12-06.
• [3] Pektas SD, Dogan G, Cinar N. (2017). Iatrogenic Cushing's Syndrome with Subsequent Adrenal Insufficiency in a Patient with Psoriasis Vulgaris Using Topical Steroids. Case Rep Endocrinol. 2017 Nov 13;2017:8320254. doi: 10.1155/2017/8320254. Truy cập: 2025-12-06.
• [4] Dunn C, Amaya J, Green P. (2023). A Case of Iatrogenic Cushing's Syndrome following Use of an Over-the-Counter Arthritis Supplement. Case Rep Endocrinol. 2023 Mar 11;2023:4769258. doi: 10.1155/2023/4769258. Truy cập: 2025-12-06.
• [5] Dursun F, Kirmizibekmez H. (2016). Iatrogenic Cushing’s syndrome caused by intranasal steroid use. North Clin Istanb. 2016 Apr 4;4(1):97–99. doi: 10.14744/nci.2016.38981. Truy cập: 2025-12-06.

• [6] Beuschlein F, Else T, Bancos I, et al. (2024). European Society of Endocrinology and Endocrine Society Joint Clinical Guideline: Diagnosis and Therapy of Glucocorticoid-induced Adrenal Insufficiency. J Clin Endocrinol Metab. 2024 May 10;109(7):1657–1683. doi: 10.1210/clinem/dgae250. Truy cập: 2025-12-06.

   

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.