Bệnh lý tuyến nước bọt: Cách nhận biết và điều trị

Tuyến nước bọt đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe răng miệng và hỗ trợ quá trình tiêu hóa [2]. Tuy nhiên, các bệnh lý liên quan đến tuyến nước bọt có thể gây ra nhiều khó chịu và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về các bệnh lý thường gặp ở tuyến nước bọt, giúp bạn nhận biết sớm các dấu hiệu và tìm kiếm phương pháp điều trị phù hợp, bảo vệ sức khỏe tuyến nước bọt của mình.

1. Bạn nên biết về tuyến nước bọt

Tuyến nước bọt là gì?

Tuyến nước bọt là các tuyến ngoại tiết, có chức năng tạo, biến đổi và tiết nước bọt vào khoang miệng [1]. Chúng được chia thành hai loại chính: các tuyến nước bọt lớn (gồm tuyến mang tai, tuyến dưới hàm và tuyến dưới lưỡi) và các tuyến nước bọt nhỏ (nằm rải rác trong niêm mạc khoang miệng) [1, 3].

Chức năng của nước bọt

Nước bọt đóng vai trò thiết yếu trong nhiều hoạt động của cơ thể:

Hỗ trợ tiêu hóa: Nước bọt làm ẩm thức ăn, tạo điều kiện cho việc nhai và nuốt dễ dàng hơn. Enzim amylase trong nước bọt bắt đầu quá trình phân hủy carbohydrate ngay tại khoang miệng [2, 3].
Bảo vệ răng miệng: Nước bọt có khả năng đệm axit, giúp duy trì độ pH ổn định trong khoang miệng, ngăn ngừa sâu răng. Nó cũng chứa các thành phần kháng khuẩn như lysozyme, lactoferrin, và các peptide kháng khuẩn (alpha-defensin, beta-defensin) giúp chống lại vi khuẩn và virus [2, 3].
Bôi trơn và bảo vệ niêm mạc: Nước bọt tạo một lớp màng bảo vệ niêm mạc miệng, ngăn ngừa khô miệng, giảm ma sát và bảo vệ khỏi các tác nhân gây hại [3].
Hỗ trợ vị giác: Nước bọt giúp hòa tan các chất trong thức ăn, cho phép các thụ thể vị giác cảm nhận mùi vị [3].
Chữa lành vết thương: Nước bọt chứa nhiều yếu tố tăng trưởng và protein có vai trò quan trọng trong quá trình lành vết thương ở niêm mạc miệng [2].

2. Nguyên nhân gây bệnh lý tuyến nước bọt

Các bệnh lý tuyến nước bọt có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm nhiễm trùng, tắc nghẽn, khối u và các bệnh lý hệ thống.

Nhiễm trùng

Nhiễm trùng do vi khuẩn và virus: Viêm tuyến nước bọt (Sialadenitis) có thể do vi khuẩn (ví dụ: Staphylococcus) hoặc virus (ví dụ: quai bị) gây ra [1, 4]. Tình trạng này cũng có thể do xạ trị, dị ứng hoặc chấn thương [4].
Viêm tuyến nước bọt: Là tình trạng viêm của tuyến nước bọt, thường gặp nhất ở tuyến mang tai và dưới hàm.

Tắc nghẽn

Sỏi tuyến nước bọt (Sialolithiasis): Sự hình thành các viên sỏi trong ống dẫn nước bọt là nguyên nhân phổ biến gây tắc nghẽn, cản trở dòng chảy của nước bọt. Sỏi thường hình thành trong các ống dẫn và có thể gây đau, sưng và viêm tuyến [1, 3, 5].
Hẹp hoặc xoắn ống dẫn: Các bất thường cấu trúc của ống dẫn nước bọt cũng có thể gây tắc nghẽn [1].

Khối u

Khối u lành tính và ác tính: Khối u tuyến nước bọt có thể là lành tính hoặc ác tính [1]. Khối u lành tính thường xuất hiện dưới dạng sưng không đau ở một trong các tuyến [1].
Khối u ác tính: Các khối u ác tính có thể phát triển nhanh, gây đau hoặc tê liệt mặt [1]. Carcinom nhầy bì (mucoepidermoid carcinoma) là loại u ác tính phổ biến nhất [5].

Các bệnh lý khác

Khô miệng (Xerostomia): Mặc dù bản thân khô miệng là một triệu chứng, nhưng nó có thể là dấu hiệu của nhiều bệnh lý tuyến nước bọt. Khô miệng có thể do tác dụng phụ của nhiều loại thuốc [1], hút thuốc [2], hoặc các bệnh lý hệ thống.
Bệnh tự miễn: Hội chứng Sjögren là một bệnh tự miễn gây khô mắt và khô miệng do viêm và teo tuyến nước bọt và tuyến lệ [3, 8]. Các bệnh tự miễn khác như viêm khớp dạng thấp và HIV-AIDS cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng tuyến nước bọt [1].
Bệnh hệ thống: Tiểu đường và rối loạn sử dụng rượu cũng là các yếu tố có thể gây ra bệnh lý tuyến nước bọt [1].
Nang nhầy (Mucocele): Là các nang chứa chất nhầy hình thành do tổn thương hoặc tắc nghẽn ống dẫn nước bọt [4].

3. Triệu chứng của bệnh lý tuyến nước bọt

Các triệu chứng của bệnh lý tuyến nước bọt rất đa dạng, tùy thuộc vào nguyên nhân và vị trí ảnh hưởng.

Triệu chứng điển hình

Sưng: Có thể xuất hiện ở mặt, cổ, dưới lưỡi hoặc vùng tai, má, hàm, môi [1, 2].
Đau: Cảm giác đau ở mặt hoặc miệng [1, 2].
Khô miệng: Cảm giác khô hoặc thiếu nước bọt kéo dài [1, 2].
Khó mở miệng: Do sưng hoặc đau [1].
Vị khó chịu trong miệng: Thay đổi vị giác hoặc có vị kim loại, mặn bất thường [1].
Sốt: Đặc biệt khi có nhiễm trùng [2].

Triệu chứng ít điển hình

Tê hoặc yếu liệt mặt: Có thể xảy ra trong trường hợp khối u chèn ép dây thần kinh mặt [1, 2].
Chảy dịch từ tai: Một số trường hợp hiếm gặp [1].
Đỏ vùng bị ảnh hưởng: Dấu hiệu của viêm hoặc nhiễm trùng [2].
Tê bì: Cảm giác tê hoặc châm chích [2].

4. Chẩn đoán bệnh lý tuyến nước bọt

Chẩn đoán bệnh lý tuyến nước bọt thường bao gồm khám lâm sàng, các xét nghiệm hình ảnh và đôi khi là sinh thiết.

Khám lâm sàng

Hỏi bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng, tiền sử bệnh lý và kiểm tra vùng đầu, mặt, cổ để phát hiện các dấu hiệu bất thường [1].

Chẩn đoán hình ảnh

X-quang, siêu âm: Giúp phát hiện sỏi hoặc tắc nghẽn trong ống dẫn nước bọt [1, 5].
Chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc cộng hưởng từ (MRI): Được sử dụng để đánh giá kích thước, vị trí và tính chất của khối u, đặc biệt là phân biệt khối u lành tính và ác tính [1, 5].
Chụp cắt lớp tuyến nước bọt (Sialography): Kỹ thuật này sử dụng thuốc cản quang để khảo sát hệ thống ống dẫn nước bọt, phát hiện tắc nghẽn hoặc hẹp [5].
Nội soi tuyến nước bọt (Sialendoscopy): Một thủ thuật ít xâm lấn, sử dụng ống nội soi nhỏ để kiểm tra trực tiếp bên trong ống dẫn nước bọt, có thể giúp chẩn đoán và loại bỏ sỏi nhỏ [5].

Xét nghiệm và sinh thiết

Chọc hút bằng kim nhỏ (FNA): Lấy mẫu tế bào từ khối u để kiểm tra dưới kính hiển vi, giúp xác định có tế bào ung thư hay không [1].
Sinh thiết môi: Được thực hiện để chẩn đoán các bệnh tự miễn như hội chứng Sjögren [1].

5. Phương pháp điều trị bệnh lý tuyến nước bọt

Tùy thuộc vào nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng của bệnh, các phương pháp điều trị có thể bao gồm điều trị bảo tồn hoặc can thiệp.

Điều trị bảo tồn

Uống nhiều nước: Giúp làm loãng nước bọt và duy trì độ ẩm trong khoang miệng [1].
Giữ vệ sinh răng miệng tốt: Đánh răng thường xuyên, dùng chỉ nha khoa và nước súc miệng để ngăn ngừa nhiễm trùng [1].
Kích thích tiết nước bọt: Nhai kẹo cao su không đường hoặc ngậm kẹo cứng không đường có thể giúp kích thích tuyến nước bọt hoạt động [1].
Sử dụng thuốc thay thế nước bọt: Các sản phẩm nước bọt nhân tạo dạng xịt hoặc gel có thể giúp giảm khô miệng [1].
Massage tuyến nước bọt và thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): Giúp giảm sưng và đau trong các trường hợp viêm tuyến hoặc sỏi [5].
Kháng sinh: Được chỉ định khi có nhiễm trùng do vi khuẩn [5].

Điều trị can thiệp

Nong ống dẫn: Để loại bỏ sỏi hoặc giải quyết tình trạng hẹp ống dẫn [1].
Tán sỏi ngoài cơ thể bằng sóng xung kích (ESWL): Sử dụng sóng xung kích để phá vỡ sỏi thành các mảnh nhỏ hơn, dễ dàng thoát ra ngoài [5].
Nội soi tuyến nước bọt: Có thể dùng để loại bỏ sỏi nhỏ hoặc các dị vật gây tắc nghẽn [5].

Điều trị khối u

Phẫu thuật cắt bỏ khối u: Là phương pháp chính để điều trị các khối u tuyến nước bọt, bao gồm cả lành tính và ác tính [1].
Xạ trị và/hoặc hóa trị: Được chỉ định cho các khối u ác tính, đặc biệt là khi khối u lớn, di căn hoặc không thể phẫu thuật hoàn toàn [1].

6. Biến chứng có thể xảy ra

Việc không điều trị hoặc điều trị không hiệu quả các bệnh lý tuyến nước bọt có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng.

Biến chứng cấp tính

Nhiễm trùng cấp tính (viêm tuyến nước bọt): Có thể gây đau dữ dội, sưng và sốt [5].
Áp xe: Sự hình thành ổ mủ trong tuyến, cần được dẫn lưu [5].

Biến chứng mạn tính

Khô miệng kéo dài: Dẫn đến tăng nguy cơ sâu răng, nhiễm trùng miệng (như nấm miệng) và các vấn đề về nướu [1].
Xơ hóa và teo tuyến: Giảm vĩnh viễn chức năng tuyến nước bọt [5].
Ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống: Khó khăn trong việc ăn uống, nói chuyện, ngủ và cảm nhận vị giác [4].

7. Phòng ngừa bệnh lý tuyến nước bọt

Để duy trì sức khỏe tuyến nước bọt, cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa sau:

Vệ sinh răng miệng tốt: Đánh răng hai lần mỗi ngày, dùng chỉ nha khoa và súc miệng bằng nước súc miệng phù hợp [1].
Uống đủ nước: Duy trì lượng nước đầy đủ giúp sản xuất nước bọt loãng hơn và ngăn ngừa khô miệng [1].
Tránh hút thuốc lá: Hút thuốc là một yếu tố nguy cơ gây khô miệng và các bệnh lý tuyến nước bọt khác [2].
Khám nha khoa định kỳ: Giúp phát hiện sớm và điều trị kịp thời các vấn đề về răng miệng và tuyến nước bọt [1].

8. Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên tìm kiếm sự chăm sóc y tế nếu gặp phải các triệu chứng sau:

Sưng hoặc đau dai dẳng ở tuyến nước bọt [1].
Có khối u mới xuất hiện hoặc khối u đang phát triển nhanh [1].
Tê hoặc yếu liệt mặt [1].
Khô miệng kéo dài không cải thiện [1].
Sốt và ớn lạnh kèm theo sưng tuyến [4].

9. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tuyến nước bọt nằm ở đâu và có chức năng gì? Tuyến nước bọt nằm ở các vị trí khác nhau trong khoang miệng và vùng cổ, bao gồm tuyến mang tai (trước tai), tuyến dưới hàm (dưới hàm dưới) và tuyến dưới lưỡi (dưới lưỡi). Chức năng chính của chúng là sản xuất nước bọt, giúp tiêu hóa thức ăn, bảo vệ răng miệng khỏi vi khuẩn, bôi trơn niêm mạc miệng và hỗ trợ vị giác [1, 3].
Làm thế nào để biết mình có bị bệnh lý tuyến nước bọt không? Các dấu hiệu phổ biến bao gồm sưng hoặc đau ở vùng tuyến nước bọt, khô miệng kéo dài, khó nuốt, thay đổi vị giác hoặc có khối u bất thường. Nếu bạn có bất kỳ triệu chứng nào trong số này, nên đi khám bác sĩ để được chẩn đoán chính xác [1, 2].
Bệnh lý tuyến nước bọt có nguy hiểm không? Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào loại bệnh lý. Một số tình trạng như sỏi tuyến nước bọt hoặc viêm nhiễm có thể được điều trị hiệu quả. Tuy nhiên, các khối u ác tính nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể nguy hiểm đến tính mạng [1].
Khô miệng có phải là dấu hiệu của bệnh lý tuyến nước bọt không? Có, khô miệng là một triệu chứng phổ biến của nhiều bệnh lý tuyến nước bọt, bao gồm giảm chức năng tuyến, hội chứng Sjögren, hoặc tác dụng phụ của thuốc [1, 2].
Sỏi tuyến nước bọt có cần phẫu thuật không? Không phải tất cả các trường hợp sỏi tuyến nước bọt đều cần phẫu thuật. Sỏi nhỏ có thể tự đào thải hoặc được loại bỏ bằng các phương pháp ít xâm lấn như nong ống dẫn hoặc nội soi tuyến nước bọt. Phẫu thuật thường được xem xét khi sỏi lớn, gây tắc nghẽn nghiêm trọng hoặc các biến chứng khác [1, 5].

10. Thông tin kiểm duyệt và tài khoản tham khảo

Tư vấn chuyên môn

BS CKI. Trần Thị Minh Thư - Khoa Phẫu thuật Hàm mặt - Răng hàm mặt, Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo

[1] Ghannam, M. G., & Singh, P. (2023). Anatomy, Head and Neck, Salivary Glands. StatPearls - NCBI Bookshelf. Truy cập: 2025-12-21.

[2] Chibly, A. M., Aure, M. H., Patel, V. N., & Hoffman, M. P. (2022). Salivary gland function, development, and regeneration. PMC. Truy cập: 2025-12-21.

[3] Alhajj, M., & Babos, M. (2023). Physiology, Salivation. StatPearls - NCBI Bookshelf. Truy cập: 2025-12-21.

[4] Amano, O., Mizobe, K., Bando, Y., & Sakiyama, K. (2012). Anatomy and Histology of Rodent and Human Major Salivary Glands—Overview of the Japan Salivary Gland Society-Sponsored Workshop—. PMC. Truy cập: 2025-12-21.

[5] Brazen, B., & Dyer, J. (2023). Histology, Salivary Glands. StatPearls - NCBI Bookshelf. Truy cập: 2025-12-21.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.