Buồn nôn, nôn sau mổ lấy thai: Hiểu rõ nguyên nhân và cách đối phó

Buồn nôn và nôn sau mổ lấy thai (Postoperative Nausea and Vomiting - PONV) là tình trạng phổ biến mà nhiều sản phụ gặp phải, gây khó chịu và ảnh hưởng đến quá trình hồi phục sau sinh. Việc hiểu rõ về tình trạng này, các yếu tố nguy cơ, cũng như cách phòng ngừa và xử lý sẽ giúp các mẹ bầu trải qua giai đoạn hậu phẫu một cách thoải mái và an toàn hơn. Bài viết này cung cấp thông tin về buồn nôn và nôn sau mổ lấy thai dưới cả gây tê vùng (tê tủy sống hoặc ngoài màng cứng) và gây mê toàn thân.

1. Bạn nên biết

Buồn nôn và nôn sau mổ lấy thai là cảm giác khó chịu ở dạ dày, muốn nôn hoặc nôn thực sự xảy ra trong vòng 24-48 giờ sau khi sinh mổ [1]. Tình trạng này khá phổ biến, có thể ảnh hưởng đến khoảng 30% tổng số bệnh nhân sau phẫu thuật và lên tới 80% ở những người có nguy cơ cao [1, 2, 3].

Mặc dù thường không nguy hiểm đến tính mạng, PONV có thể gây ra nhiều phiền toái và tác động tiêu cực đến sản phụ, bao gồm [1, 2]:

Mệt mỏi và khó chịu: Gây ảnh hưởng đến việc chăm sóc em bé và sự gắn kết mẹ-con.
Mất nước và rối loạn điện giải: Nếu nôn nhiều, có thể dẫn đến mất nước và mất cân bằng các chất điện giải quan trọng.
Tăng áp lực lên vết mổ: Hành động nôn có thể làm tăng áp lực trong ổ bụng, gây căng tức vết mổ, tuy nhiên biến chứng bung vết mổ rất hiếm gặp.
Kéo dài thời gian hồi phục: Tình trạng khó chịu có thể làm chậm quá trình hồi phục, dẫn đến việc sản phụ phải nằm viện lâu hơn.

2. Nguyên nhân gây buồn nôn, nôn sau mổ lấy thai

Nhiều yếu tố có thể góp phần gây ra buồn nôn và nôn sau mổ lấy thai, được chia thành các nhóm chính:

2.1. Các yếu tố liên quan đến gây mê, gây tê và phẫu thuật

Thuốc gây mê và giảm đau: Một số loại thuốc mê đường hô hấp hoặc thuốc giảm đau mạnh như opioid thường gây tác dụng phụ buồn nôn và nôn do kích thích trung tâm nôn [1].
Thuốc tăng giúp co hồi tử cung (Uterotonics): Oxytocin và các nhóm thuốc co tử cung khác, là một yếu tố nguy cơ độc lập gây buồn nôn và nôn trong và sau mổ lấy thai [1, 2].
Hạ huyết áp: Tình trạng huyết áp thấp sau khi gây tê tủy sống có thể làm giảm lưu lượng máu đến não và kích hoạt cảm giác buồn nôn [1, 2].
Thao tác phẫu thuật: Các thao tác kéo tử cung ra ngoài hoặc kích thích phúc mạc trong quá trình mổ có thể góp phần gây buồn nôn, nôn [1, 2].

2.2. Các yếu tố chung liên quan đến sản phụ

Tiền sử: Sản phụ có tiền sử say tàu xe, buồn nôn hoặc nôn sau phẫu thuật trước đây có nguy cơ cao hơn [1, 2].
Giới tính: Phụ nữ có nguy cơ mắc PONV cao hơn nam giới [1].
Không hút thuốc: Người không hút thuốc có nguy cơ cao hơn người hút thuốc [1].
Tình trạng sức khỏe: Béo phì, lo lắng, căng thẳng trước mổ, hoặc đau sau mổ cũng là những yếu tố góp phần [1].

3. Phòng ngừa và điều trị buồn nôn, nôn sau mổ lấy thai

Mục tiêu là giảm nhẹ triệu chứng và ngăn ngừa các biến chứng, giúp sản phụ cảm thấy dễ chịu hơn và hồi phục nhanh chóng. Phòng ngừa là yếu tố then chốt để giảm thiểu sự khó chịu và các biến chứng của PONV.

Đánh giá nguy cơ trước mổ: Bác sĩ sẽ đánh giá các yếu tố nguy cơ của sản phụ trước khi phẫu thuật để đưa ra kế hoạch dự phòng phù hợp [1, 2].
Sử dụng thuốc chống nôn dự phòng: Tùy thuộc vào nguy cơ, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc kết hợp nhiều loại thuốc chống nôn dự phòng trước hoặc trong khi mổ. Các nhóm thuốc thường được sử dụng kết hợp để tăng hiệu quả bao gồm đối kháng thụ thể 5-HT₃ (ondansetron), đối kháng thụ thể dopamine (metoclopramide), kháng viêm steroid (dexamethasone), … [1-3].
Lựa chọn phương pháp gây mê: Ưu tiên gây tê vùng (gây tê tủy sống hoặc ngoài màng cứng) hơn gây mê toàn thân khi phù hợp, vì gây tê vùng thường có tỷ lệ PONV thấp hơn [1].
Kiểm soát huyết áp: Duy trì huyết áp ổn định trong quá trình gây mê và sau mổ là rất quan trọng [1-3].
Quản lý đau sau mổ hiệu quả: Kiểm soát tốt cơn đau giúp giảm nhu cầu sử dụng opioid, từ đó giảm nguy cơ buồn nôn do opioid [1].
Chăm sóc sau mổ: Sản phụ cần được hướng dẫn về chế độ ăn uống và tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ.
Chế độ ăn uống nhẹ nhàng: Sau mổ, nên bắt đầu với chế độ ăn lỏng, nhẹ, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp. Chia nhỏ bữa ăn và ăn từ từ.

4. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Buồn nôn, nôn sau mổ lấy thai có nguy hiểm không?
Thường thì không nguy hiểm và sẽ tự hết. Tuy nhiên, nếu nghiêm trọng hoặc kéo dài, cần thăm khám bác sĩ để tránh mất nước hoặc các biến chứng khác [1].
Mất bao lâu thì tình trạng buồn nôn, nôn sẽ hết?
Thông thường, tình trạng này sẽ giảm dần và hết trong vòng 24-48 giờ sau phẫu thuật [1].
Việc cho con bú có bị ảnh hưởng bởi thuốc chống nôn không?
Hầu hết các thuốc chống nôn thường dùng đều an toàn và bài tiết rất ít vào sữa mẹ, không gây ảnh hưởng đáng kể đến trẻ sơ sinh.

5. Tài liệu tham khảo

[1] Hailu, S. (2022). Prevention and management of postoperative nausea and vomiting after the cesarean section: A systematic literature review. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8977897/. Truy cập: 2025-12-24.

[2] Demilew, B. C. (2025). Prevalence and associated factors of intraoperative Nausea and Vomiting of mothers who gave birth with cesarean section under regional anesthesia: a systematic review and meta-analysis; 2023. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11887254/. Truy cập: 2025-12-24.

[3] Macones, G. A., et al. (2019). Guidelines for postoperative care in cesarean delivery: Enhanced Recovery After Surgery (ERAS) Society recommendations (part 3). American Journal of Obstetrics and Gynecology. https://www.ajog.org/article/S0002-9378(19)30572-1/fulltext. Truy cập: 2025-12-24.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.