Patient & CommunityMedical ExpertUMCers
|Bidding|Contact
Logo
logo pre header
UMC CARE APP
Bidding
Tiếng việt
English

Tê bì tay chân sau hóa trị: Hiểu rõ và chăm sóc tại nhà hiệu quả

|
Chemotherapy Department
Nhận biết các triệu chứng tê bì tay chân sau hóa trị, hiểu rõ nguyên nhân và áp dụng các phương pháp tự chăm sóc tại nhà hiệu quả để giảm khó chịu, phòng ngừa chấn thương.

Tê bì tay chân, hay còn gọi là bệnh lý thần kinh ngoại biên do hóa trị (Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy - CIPN), là một tác dụng phụ phổ biến và gây khó chịu cho nhiều bệnh nhân ung thư. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến các hoạt động sinh hoạt hàng ngày mà còn có thể gây ra những chấn thương không mong muốn. Việc hiểu rõ về CIPN và áp dụng các biện pháp tự chăm sóc tại nhà đúng cách đóng vai trò quan trọng trong việc giảm nhẹ triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và hỗ trợ quá trình phục hồi.

1. Bệnh lý thần kinh ngoại biên do hóa trị (CIPN) là gì?

1.1. Định nghĩa

Bệnh lý thần kinh ngoại biên do hóa trị (CIPN) là tình trạng tổn thương các dây thần kinh ngoại biên do tác động của một số loại thuốc hóa trị. Các dây thần kinh ngoại biên là mạng lưới thần kinh truyền tín hiệu từ não và tủy sống đến các bộ phận khác của cơ thể, bao gồm bàn tay, bàn chân, cánh tay và cẳng chân [1, 4]. Khi các dây thần kinh này bị tổn thương, chúng không thể truyền tín hiệu đúng cách, dẫn đến các triệu chứng về cảm giác, vận động và chức năng tự chủ [1, 4].

1.2. Nguyên nhân gây CIPN

CIPN xảy ra do các loại thuốc hóa trị có khả năng gây độc cho tế bào thần kinh. Các loại thuốc hóa trị được biết đến là có nguy cơ cao gây CIPN bao gồm [6, 7, 8, 9]:

  • Thuốc gốc Platinum: Carboplatin, Cisplatin, Oxaliplatin. Trong đó, Oxaliplatin thường gây CIPN với tỷ lệ cao nhất [9].
  • Taxane: Paclitaxel, Docetaxel.
  • Alkaloid dừa cạn (Vinca alkaloids): Vincristine, Vinblastine.
  • Các thuốc khác: Bortezomib, Thalidomide, Ixabepilone.

Cơ chế chính xác của CIPN vẫn đang được nghiên cứu, nhưng nhìn chung, các thuốc này gây tổn thương trực tiếp đến cấu trúc của dây thần kinh, đặc biệt là sợi trục và myelin, dẫn đến rối loạn chức năng thần kinh [4, 6].

1.3. Các triệu chứng thường gặp

Các triệu chứng của CIPN thường xuất hiện đối xứng ở cả hai bên cơ thể, bắt đầu từ đầu ngón tay và ngón chân, sau đó có thể lan rộng lên bàn tay, bàn chân, cẳng tay và cẳng chân [1, 3]. Mức độ và loại triệu chứng có thể khác nhau tùy thuộc vào loại thuốc hóa trị, liều lượng và cơ địa từng người. Các triệu chứng phổ biến bao gồm [1, 2, 3, 4]:

  • Tê, ngứa ran, châm chích: Cảm giác như kiến bò hoặc kim châm, thường là dấu hiệu đầu tiên.
  • Đau rát, bỏng rát: Cảm giác nóng rát hoặc đau nhức khó chịu.
  • Giảm hoặc mất cảm giác: Khó nhận biết nhiệt độ (nóng, lạnh), áp lực hoặc chạm nhẹ. Điều này làm tăng nguy cơ bỏng, tê cóng hoặc chấn thương mà không hay biết.
  • Yếu cơ, khó khăn khi cầm nắm hoặc đi lại: Khó khăn khi thực hiện các động tác tinh vi như cài cúc áo, viết lách, hoặc cảm thấy yếu ở chân, khó nâng bước.
  • Mất thăng bằng, dễ té ngã: Do giảm cảm giác ở bàn chân và yếu cơ, người bệnh có thể dễ bị mất thăng bằng, đặc biệt khi đi lại trong bóng tối hoặc trên bề mặt không bằng phẳng.
  • Thay đổi về da và móng: Da có thể trở nên khô, nứt nẻ, dễ bị tổn thương. Móng tay, móng chân có thể giòn, dễ gãy hoặc thay đổi màu sắc [13].

2. Ai dễ bị ảnh hưởng bởi CIPN?

2.1. Các yếu tố nguy cơ

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ phát triển CIPN hoặc làm cho tình trạng này trở nên nghiêm trọng hơn [6, 7]:

  • Loại thuốc hóa trị: Như đã đề cập ở trên, một số loại thuốc có nguy cơ cao hơn.
  • Liều lượng và thời gian điều trị hóa trị: Liều tích lũy cao hơn và thời gian điều trị kéo dài hơn thường liên quan đến nguy cơ CIPN cao hơn.
  • Tuổi tác: Người lớn tuổi có thể dễ bị CIPN hơn do chức năng thần kinh đã suy giảm tự nhiên theo tuổi tác.
  • Các bệnh nền khác: Các bệnh lý có sẵn ảnh hưởng đến thần kinh như tiểu đường (bệnh thần kinh đái tháo đường), bệnh thận, hoặc suy dinh dưỡng có thể làm tăng nguy cơ phát triển CIPN [7].
  • Tình trạng sức khỏe tổng thể: Sức khỏe kém tổng thể có thể làm giảm khả năng phục hồi của cơ thể sau hóa trị.

3. Tại sao cần tự chăm sóc bàn tay, bàn chân tại nhà?

3.1. Giảm khó chịu và cải thiện chất lượng cuộc sống

CIPN gây ra nhiều triệu chứng khó chịu, ảnh hưởng đáng kể đến các hoạt động hàng ngày như ăn uống, vệ sinh cá nhân, mặc quần áo và làm việc. Tự chăm sóc tại nhà giúp người bệnh chủ động kiểm soát các triệu chứng, giảm đau đớn, tê bì, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống, giúp họ cảm thấy thoải mái và tự tin hơn [10].

3.2. Phòng tránh chấn thương và các biến chứng

Do giảm cảm giác và yếu cơ, người bệnh CIPN có nguy cơ cao bị chấn thương, bỏng, tê cóng, hoặc loét da mà không hay biết. Các biện pháp tự chăm sóc giúp bảo vệ bàn tay, bàn chân khỏi những tổn thương này, ngăn ngừa nhiễm trùng và các biến chứng nghiêm trọng khác [10].

3.3. Hỗ trợ quá trình phục hồi chức năng và duy trì hoạt động hàng ngày

Tự chăm sóc bao gồm các bài tập vận động và thói quen sinh hoạt lành mạnh, giúp duy trì và cải thiện chức năng thần kinh, cơ bắp. Điều này hỗ trợ người bệnh tiếp tục thực hiện các hoạt động hàng ngày một cách độc lập, đồng thời thúc đẩy quá trình phục hồi chức năng sau điều trị [10, 11].

4. Các phương pháp tự chăm sóc bàn tay, bàn chân tại nhà để giảm khó chịu và tránh chấn thương

4.1. Tập luyện thể chất và vận động

Tập luyện thể chất là một trong những biện pháp không dùng thuốc an toàn và hiệu quả nhất để giảm mức độ nghiêm trọng của CIPN và cải thiện chức năng thể chất [1, 2, 3, 5].

  • Lợi ích của tập luyện: Cải thiện chức năng thể chất, giảm mức độ nghiêm trọng của CIPN, giảm đau, cải thiện thăng bằng, tăng cường sức mạnh cơ bắp và chất lượng cuộc sống [1, 2, 3, 5].
  • Các bài tập nhẹ nhàng cho bàn tay và ngón tay:
    • Bóp bóng mềm: Dùng bóng tennis hoặc bóng bóp mềm, bóp chặt trong vài giây rồi thả lỏng. Lặp lại 10-15 lần cho mỗi bàn tay.
    • Duỗi ngón tay: Xòe rộng các ngón tay hết mức có thể, giữ 5 giây rồi thả lỏng. Lặp lại 10 lần.
    • Xoay cổ tay: Xoay cổ tay theo chiều kim đồng hồ và ngược chiều kim đồng hồ 10 lần mỗi chiều.
    • Nhặt đồ vật nhỏ: Dùng ngón tay nhặt các vật nhỏ như viên bi, cúc áo.
  • Các bài tập cho bàn chân và ngón chân:
    • Nhón gót: Đứng thẳng, nhón gót chân lên khỏi mặt đất, giữ 5 giây rồi hạ xuống. Lặp lại 10-15 lần.
    • Nhấc mũi chân: Đứng thẳng, giữ gót chân trên mặt đất, nhấc mũi chân lên cao nhất có thể, giữ 5 giây rồi hạ xuống. Lặp lại 10-15 lần.
    • Co duỗi ngón chân: Co các ngón chân lại rồi duỗi thẳng hết mức có thể.
    • Dùng chân nhặt vật nhỏ: Đặt khăn hoặc viên bi dưới sàn, dùng ngón chân nhặt lên.
  • Bài tập thăng bằng:
    • Đứng bằng một chân: Đứng gần tường hoặc ghế để có điểm tựa, từ từ nhấc một chân lên và giữ thăng bằng. Bắt đầu với vài giây và tăng dần thời gian.
    • Đi gót chân-mũi chân: Đặt gót chân của một bàn chân chạm vào mũi chân của bàn chân kia khi đi.
  • Lưu ý khi tập luyện: Luôn bắt đầu từ cường độ thấp, tăng dần theo khả năng của cơ thể. Ngừng tập nếu cảm thấy đau hoặc khó chịu. Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu để có chương trình tập luyện phù hợp và an toàn [5].

4.2. Chăm sóc da và móng

Da khô, nứt nẻ và móng giòn là những vấn đề thường gặp ở bệnh nhân CIPN, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng [13].

  • Giữ ẩm da: Sử dụng kem dưỡng ẩm không mùi, dịu nhẹ (không chứa cồn) hàng ngày, đặc biệt sau khi tắm. Nên thoa kem khi da còn ẩm để khóa độ ẩm tốt hơn.
  • Cắt móng đúng cách: Cắt móng thẳng, không cắt quá sát vào khóe móng để tránh gây tổn thương và nhiễm trùng móng. Tránh cắt khóe móng.
  • Bảo vệ da khỏi tổn thương: Tránh tiếp xúc trực tiếp với hóa chất tẩy rửa mạnh. Sử dụng xà phòng dịu nhẹ, nước ấm (không quá nóng hoặc quá lạnh) khi tắm rửa. Tránh ngâm tay chân quá lâu trong nước.

4.3. Bảo vệ bàn tay, bàn chân

Giảm cảm giác làm tăng nguy cơ chấn thương mà người bệnh không nhận ra.

  • Mang giày dép phù hợp: Chọn giày dép rộng rãi, êm ái, có đế chống trượt và vừa vặn với chân. Tránh giày cao gót, giày chật hoặc dép lê dễ tuột. Luôn mang dép hoặc giày trong nhà để bảo vệ bàn chân.
  • Tránh nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp: Do giảm khả năng nhận biết nhiệt độ, tránh đi chân trần trên nền đất nóng (ví dụ: vỉa hè vào mùa hè) hoặc lạnh (ví dụ: sàn nhà gạch vào mùa đông). Sử dụng găng tay và tất khi thời tiết lạnh. Kiểm tra nhiệt độ nước trước khi tắm hoặc rửa tay chân.
  • Sử dụng găng tay khi làm việc nhà: Đeo găng tay bảo hộ khi làm vườn, rửa chén, lau dọn nhà cửa để tránh tiếp xúc với vật sắc nhọn, hóa chất hoặc nước nóng.
  • Kiểm tra bàn chân hàng ngày: Do giảm cảm giác, người bệnh có thể không nhận ra các vết cắt, vết loét, phồng rộp hoặc các dấu hiệu nhiễm trùng. Hãy kiểm tra kỹ bàn chân mỗi ngày, đặc biệt là lòng bàn chân và giữa các ngón chân. Sử dụng gương nếu cần.

4.4. Chế độ dinh dưỡng và bổ sung

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ sức khỏe thần kinh.

  • Thực phẩm giàu vitamin nhóm B: Vitamin B1, B6, B12 là những vitamin thiết yếu cho chức năng thần kinh. Các nguồn thực phẩm bao gồm ngũ cốc nguyên hạt, thịt nạc, cá, trứng, sữa, rau xanh đậm.
  • Omega-3: Axit béo Omega-3 có đặc tính chống viêm và hỗ trợ sức khỏe thần kinh. Có thể tìm thấy trong cá béo (cá hồi, cá thu), hạt lanh, hạt chia.
  • Bổ sung Glutamine hoặc Omega-3 (nếu có chỉ định): Một số nghiên cứu cho thấy Glutamine và Omega-3 có thể giúp giảm triệu chứng CIPN [2]. Tuy nhiên, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng bất kỳ loại chất bổ sung nào để đảm bảo an toàn và phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.

4.5. Các liệu pháp bổ trợ khác

  • Xoa bóp nhẹ nhàng: Xoa bóp có thể giúp giảm đau, cải thiện chất lượng cuộc sống và các triệu chứng thần kinh ngoại biên [4]. Có thể tự xoa bóp hoặc nhờ người thân xoa bóp nhẹ nhàng bàn tay, bàn chân.
  • Châm cứu: Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng châm cứu có thể có lợi trong việc giảm đau và các triệu chứng thần kinh ngoại biên do hóa trị [4]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các liệu pháp này cần được thực hiện bởi người có chuyên môn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu bất kỳ liệu pháp bổ trợ nào.

5. Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc nhận biết các dấu hiệu cần thăm khám y tế kịp thời là rất quan trọng để tránh các biến chứng nghiêm trọng.

5.1. Các dấu hiệu cần thăm khám ngay

  • Triệu chứng CIPN trở nên nghiêm trọng đột nhiên hoặc xấu đi nhanh chóng: Tê bì, đau rát tăng lên đáng kể, lan rộng hơn.
  • Xuất hiện yếu cơ đáng kể hoặc khó khăn khi vận động: Không thể cầm nắm đồ vật, bước đi loạng choạng, dễ té ngã.
  • Cảm giác đau dữ dội, không thuyên giảm: Đau liên tục, không đáp ứng với các biện pháp giảm đau tại nhà.
  • Có vết thương ở tay hoặc chân không lành, có dấu hiệu nhiễm trùng: Sưng, nóng, đỏ, đau, có mủ hoặc sốt.
  • Ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng thực hiện các hoạt động hàng ngày: Không thể tự chăm sóc bản thân hoặc làm việc.

5.2. Tầm quan trọng của việc trao đổi với bác sĩ điều trị

Luôn trao đổi thẳng thắn và chi tiết với bác sĩ điều trị ung thư của bạn về các triệu chứng CIPN mà bạn đang gặp phải.

  • Chia sẻ các triệu chứng và mức độ ảnh hưởng: Cung cấp thông tin cụ thể về loại triệu chứng, tần suất, mức độ đau hoặc khó chịu để bác sĩ có cái nhìn toàn diện.
  • Cập nhật về các phương pháp tự chăm sóc đang áp dụng: Thông báo cho bác sĩ về các bài tập, chế độ ăn uống hoặc liệu pháp bổ trợ bạn đang sử dụng.
  • Bác sĩ có thể điều chỉnh kế hoạch điều trị hoặc giới thiệu đến các chuyên gia khác: Dựa trên thông tin bạn cung cấp, bác sĩ có thể xem xét điều chỉnh liều hóa trị, thay đổi thuốc, hoặc giới thiệu bạn đến các chuyên gia như vật lý trị liệu, chuyên gia dinh dưỡng để được hỗ trợ chuyên sâu hơn.

6. Những điều bạn nên biết

  • Tập thể dục là một biện pháp không dùng thuốc an toàn và hiệu quả để giảm mức độ nghiêm trọng của CIPN và cải thiện chức năng thể chất [2, 5].
  • Các biện pháp tự quản lý không dùng thuốc như xoa bóp và một số chất bổ sung dinh dưỡng (Glutamine, Omega-3) có thể mang lại lợi ích, mặc dù cần thêm nghiên cứu chất lượng cao hơn để đưa ra khuyến nghị mạnh mẽ [2, 4].
  • Việc tuân thủ các chương trình tập luyện tại nhà, đặc biệt khi có sự giám sát từ chuyên gia, có tỷ lệ thành công cao và an toàn [1].
  • Việc giáo dục bệnh nhân về CIPN và các chiến lược tự chăm sóc là rất quan trọng để giúp họ chủ động hơn trong việc quản lý tình trạng này [11, 12].

7. Thông tin kiểm duyệt và tài liệu tham khảo

Tư vấn chuyên môn

Bác sĩ. Hoá trị ung thư - Khoa Hoá trị ung thư, Bệnh Viện Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.

Tags:
Chăm sóc tại nhàHand and foot numbnessChemotherapyPeripheral nervous systemCancer health
Share

Related Posts