Chườm nóng hay chườm lạnh: Lựa chọn nào tốt cho khớp của người bệnh?

Đau khớp là tình trạng phổ biến có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ chấn thương cấp tính đến các bệnh lý mạn tính như viêm xương khớp. Việc lựa chọn phương pháp chườm nóng hay chườm lạnh đúng cách đóng vai trò quan trọng trong việc giảm đau, kiểm soát viêm và cải thiện tình trạng khớp. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết khi nào nên dùng nhiệt và khi nào nên dùng lạnh. Bài viết này của Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh (UMC) sẽ giúp người bệnh hiểu rõ hơn về hai phương pháp này để đưa ra lựa chọn phù hợp nhất cho sức khỏe khớp của mình.

1. Cơ chế tác dụng của chườm nóng và chườm lạnh

Chườm nóng và chườm lạnh là hai phương pháp vật lý trị liệu đơn giản nhưng hiệu quả, hoạt động dựa trên các cơ chế sinh học khác nhau để tác động lên vùng khớp bị ảnh hưởng.

1.1. Chườm nóng

Chườm nóng là việc áp dụng nhiệt độ cao lên vùng cơ thể bị đau. Nhiệt độ tăng lên giúp:

• Tăng cường lưu thông máu: Nhiệt làm giãn các mạch máu, tăng lưu lượng máu đến vùng bị ảnh hưởng, mang theo oxy và chất dinh dưỡng, đồng thời loại bỏ các chất thải tích tụ [3].
• Thư giãn cơ bắp: Giúp giảm co thắt cơ và làm dịu các cơ bị căng cứng xung quanh khớp [2].
• Giảm đau: Nhiệt có thể làm tăng ngưỡng chịu đau và cải thiện sự linh hoạt của mô liên kết [3].

1.2. Chườm lạnh

Chườm lạnh là việc áp dụng nhiệt độ thấp lên vùng cơ thể bị đau. Lạnh tác động theo các cơ chế sau:

• Co mạch máu: Giúp giảm lưu lượng máu đến vùng bị thương, từ đó hạn chế sưng và viêm [2].
• Giảm đau và tê: Nhiệt độ thấp làm chậm tốc độ dẫn truyền tín hiệu thần kinh, gây tê cục bộ, giúp giảm cảm giác đau [2].
• Giảm viêm và phù nề: Lạnh giúp giảm quá trình viêm và tích tụ dịch, đặc biệt quan trọng trong các chấn thương cấp tính [2].

2. Khi nào nên chườm lạnh cho khớp?

Chườm lạnh thường được ưu tiên sử dụng trong các trường hợp cấp tính hoặc khi có dấu hiệu viêm rõ ràng.

2.1. Các tình trạng phù hợp

• Chấn thương cấp tính: Bong gân, căng cơ, va đập gây đau và sưng khớp [4]. Chườm lạnh ngay lập tức sau chấn thương giúp kiểm soát sưng và bầm tím.
• Sưng, viêm: Các tình trạng viêm khớp cấp tính, viêm bao hoạt dịch, viêm gân [1, 4]. Chườm lạnh giúp giảm viêm và làm dịu cơn đau.
• Sau hoạt động thể chất cường độ cao: Giúp giảm đau nhức cơ bắp khởi phát muộn (DOMS) và phục hồi sau tập luyện [3].

2.2. Cách thực hiện và lưu ý

• Sử dụng túi đá, túi gel lạnh hoặc khăn lạnh.
• Không chườm trực tiếp đá lên da để tránh bỏng lạnh. Luôn dùng một lớp vải mỏng hoặc khăn giữa túi chườm và da [4].
• Thời gian chườm khoảng 15-20 phút mỗi lần, lặp lại mỗi 4-6 giờ trong 24-48 giờ đầu sau chấn thương hoặc khi có triệu chứng cấp tính [4].
• Ngừng chườm nếu da chuyển sang màu đỏ tím hoặc tê cứng bất thường.

3. Khi nào nên chườm nóng cho khớp?

Chườm nóng thường hiệu quả với các tình trạng mạn tính, giúp thư giãn cơ và tăng cường phục hồi.

2.1. Các tình trạng phù hợp

• Đau khớp mạn tính: Các loại đau khớp kéo dài không kèm sưng, viêm cấp tính.
• Cứng khớp, co thắt cơ: Đặc biệt vào buổi sáng hoặc sau thời gian dài ít vận động. Nhiệt giúp làm mềm mô, tăng độ linh hoạt của khớp [2].
• Trước tập luyện (khởi động): Giúp làm ấm cơ và khớp, chuẩn bị cho hoạt động thể chất, giảm nguy cơ chấn thương.

2.2. Cách thực hiện và lưu ý

• Sử dụng túi chườm nóng, khăn ấm, chai nước nóng hoặc tắm nước nóng.
• Đảm bảo nhiệt độ vừa phải, không quá nóng để tránh bỏng.
• Thời gian chườm khoảng 15-20 phút mỗi lần [1].
• Không chườm nóng lên vùng da bị tổn thương, vết thương hở hoặc khi có sưng viêm cấp tính.
• Không chườm nóng nếu người bệnh có các vấn đề về tuần hoàn, tiểu đường, hoặc giảm cảm giác nóng/lạnh, vì có thể dễ bị bỏng.

4. Lời khuyên từ chuyên gia

Việc lựa chọn giữa chườm nóng và chườm lạnh nên dựa trên tình trạng cụ thể của khớp và triệu chứng người bệnh đang gặp phải.

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Mặc dù chườm nóng và chườm lạnh là các biện pháp hỗ trợ hiệu quả, người bệnh nên tìm kiếm sự tư vấn y tế nếu:

• Cơn đau khớp nghiêm trọng hoặc không thuyên giảm sau vài ngày áp dụng các biện pháp chườm.
• Có dấu hiệu nhiễm trùng như đỏ, nóng, sưng tấy dữ dội hoặc sốt.
• Không thể cử động khớp hoặc chịu trọng lượng lên khớp.
• Có tiền sử bệnh nền như bệnh tim mạch, tiểu đường, rối loạn tuần hoàn, hoặc giảm cảm giác.
• Người bệnh không chắc chắn về nguyên nhân gây đau khớp hoặc cách điều trị phù hợp. Bác sĩ. Chấn thương chỉnh hình - Khoa Chấn thương chỉnh hình, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh sẽ thăm khám, chẩn đoán chính xác tình trạng của người bệnh và đưa ra phác đồ điều trị tối ưu, bao gồm cả việc hướng dẫn sử dụng các phương pháp chườm nóng/lạnh một cách an toàn và hiệu quả nhất.

5. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Chườm nóng và chườm lạnh có thể dùng xen kẽ không? Có, liệu pháp nước đối lưu (contrast water therapy) là một ví dụ về việc sử dụng xen kẽ nóng và lạnh. Phương pháp này có thể giúp giảm đau nhức cơ bắp khởi phát muộn, mặc dù hiệu quả có thể không kéo dài [3]. Tuy nhiên, cần tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi áp dụng, đặc biệt với các tình trạng khớp cụ thể.
• Thời gian chườm hợp lý là bao lâu? Thông thường, nên chườm từ 15-20 phút mỗi lần [1, 4]. Chườm lạnh quá lâu (hơn 20 phút) có thể gây phản ứng "săn tìm" (hunting reaction) làm giãn mạch máu ngược lại, thậm chí gây tổn thương mô [2]. Chườm nóng quá lâu cũng có thể gây bỏng.
• Tôi có thể chườm trực tiếp đá lên da không? Không nên chườm trực tiếp đá lên da vì có thể gây bỏng lạnh và tổn thương mô. Luôn dùng một lớp vải hoặc khăn mỏng giữa túi đá và da [4].
• Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền có nên chườm nóng/lạnh không? Người có bệnh nền như tiểu đường, bệnh tim mạch, rối loạn tuần hoàn, hoặc phụ nữ mang thai nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp chườm nóng hay lạnh nào, để tránh các biến chứng tiềm ẩn.
• Chườm nóng/lạnh có chữa khỏi bệnh khớp không? Chườm nóng và chườm lạnh là các biện pháp hỗ trợ giảm triệu chứng (đau, sưng, cứng khớp) và cải thiện chức năng, nhưng chúng không phải là phương pháp chữa khỏi hoàn toàn bệnh khớp. Để điều trị tận gốc, cần xác định nguyên nhân và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ.

6. Tài liệu tham khảo

• [1] Mayo Clinic. Arthritis pain: Do's and don'ts. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/arthritis/in-depth/arthritis/art-20046440. Truy cập: 2026-01-08. 
• [2] Oosterveld, F. G., & Rasker, J. J. (1994). Treating arthritis with locally applied heat or cold. Semin Arthritis Rheum, 24(2), 82-90. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7839157/. Truy cập: 2026-01-08. 
• [3] Wang, Y., Lu, H., Li, S., Zhang, Y., Yan, F., Huang, Y., Chen, X., Yang, A., Han, L., & Ma, Y. (2022). EFFECT OF COLD AND HEAT THERAPIES ON PAIN RELIEF IN PATIENTS WITH DELAYED ONSET MUSCLE SORENESS: A NETWORK META-ANALYSIS. J Rehabil Med, 54, 331. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8862647/. Truy cập: 2026-01-08. 
• [4] Mayo Clinic. Tendinitis pain: Should I apply ice or heat?. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/tendinitis/expert-answers/tendinitis/faq-20057872. Truy cập: 2026-01-08.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.