Tăng acid uric máu: Hiểu rõ và kiểm soát bằng chế độ ăn

Tăng acid uric máu, hay còn gọi là hyperuricemia, là tình trạng nồng độ acid uric trong máu vượt quá mức bình thường. Đây là một yếu tố nguy cơ chính dẫn đến bệnh gút và các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng khác [1, 2]. May mắn thay, việc điều chỉnh chế độ ăn uống đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc kiểm soát nồng độ acid uric, giúp người bệnh sống khỏe mạnh hơn.

1. Acid uric máu cao là gì?

1.1. Định nghĩa

Acid uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa purine trong cơ thể. Purine là các hợp chất có trong DNA, RNA và cũng có mặt trong nhiều loại thực phẩm [3, 4]. Khi purine được phân hủy, acid uric được tạo thành và phần lớn được đào thải qua thận và một phần nhỏ qua đường tiêu hóa [5, 6]. Tăng acid uric máu xảy ra khi cơ thể sản xuất quá nhiều acid uric hoặc không thể đào thải đủ lượng acid uric ra khỏi cơ thể, dẫn đến nồng độ acid uric trong máu tăng cao. Mức acid uric được coi là cao khi >7 mg/dL (416 µmol/L) ở nam giới và >6 mg/dL ở nữ giới [4].

1.2. Nguyên nhân tăng acid uric máu

Tăng acid uric máu có thể do nhiều yếu tố gây ra:

Yếu tố nội sinh và ngoại sinh: Khoảng 2/3 acid uric được tạo ra từ quá trình chuyển hóa các chất purine nội sinh trong cơ thể, và 1/3 còn lại đến từ thực phẩm [5]. Các nguyên nhân chính bao gồm tăng sản xuất acid uric hoặc giảm đào thải acid uric qua thận [5]. Một số tình trạng sức khỏe như béo phì, kháng insulin, bệnh thận mạn tính và một số loại thuốc cũng có thể làm tăng acid uric máu [1, 2, 6, 7].
Vai trò của chế độ ăn uống và lối sống: Chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa nồng độ acid uric. Việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm giàu purine (như thịt đỏ, nội tạng, hải sản) và đồ uống có đường fructose cao có thể làm tăng đáng kể nồng độ acid uric [8, 9]. Lối sống ít vận động và béo phì cũng là những yếu tố nguy cơ quan trọng [10, 11].

1.3. Biến chứng của tăng acid uric máu

Tăng acid uric máu kéo dài có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm:

Bệnh gút: Đây là biến chứng phổ biến nhất, xảy ra khi các tinh thể urate lắng đọng trong khớp, gây viêm và đau dữ dội [1, 2].
Sỏi thận: Acid uric có thể kết tinh trong thận tạo thành sỏi urate, gây đau, nhiễm trùng và suy giảm chức năng thận [12].
Các vấn đề tim mạch và chuyển hóa khác: Tăng acid uric máu có liên quan đến nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp, kháng insulin, đái tháo đường type 2 và bệnh thận mạn tính [1, 2, 6].

2. Người bệnh nên biết về chế độ ăn dành cho người tăng acid uric máu

2.1. Nguyên tắc chung của chế độ ăn

Kiểm soát acid uric máu thông qua chế độ ăn dựa trên các nguyên tắc sau:

Giảm thực phẩm giàu purine: Hạn chế các loại thực phẩm chứa nhiều purine để giảm lượng acid uric được sản xuất trong cơ thể [8, 9].
Tăng cường thực phẩm hỗ trợ đào thải acid uric: Bổ sung các loại thực phẩm giúp tăng cường đào thải acid uric qua thận [8, 9].
Kiểm soát cân nặng và lối sống: Duy trì cân nặng hợp lý và có lối sống năng động góp phần quan trọng vào việc kiểm soát acid uric [10, 11].

2.2. Thực phẩm nên tránh hoặc hạn chế

Để kiểm soát acid uric máu, cần đặc biệt lưu ý các loại thực phẩm sau:

Thực phẩm giàu purine:
- Thịt đỏ và nội tạng động vật: Gan, thận, tim, óc, thịt bò, thịt cừu, thịt lợn có hàm lượng purine rất cao, nên hạn chế tối đa [8, 9].
- Hải sản (một số loại): Cá cơm, cá mòi, cá trích, sò điệp, tôm, cua, hàu có thể làm tăng nồng độ acid uric. Nên hạn chế hoặc tránh trong giai đoạn cấp tính [8, 9].
- Đồ uống có cồn (đặc biệt là bia): Bia chứa nhiều purine và cản trở quá trình đào thải acid uric của thận, làm tăng nguy cơ bùng phát bệnh gút. Rượu mạnh và rượu vang cũng nên hạn chế [8, 9, 13].
Thực phẩm và đồ uống chứa nhiều đường fructose: Nước ngọt có ga, nước ép trái cây đóng hộp, bánh kẹo ngọt chứa fructose có thể làm tăng sản xuất acid uric [8, 9].
Chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa: Các loại thực phẩm chiên rán, thức ăn nhanh, đồ ăn chế biến sẵn chứa nhiều chất béo không lành mạnh có thể làm tăng tình trạng viêm và ảnh hưởng xấu đến quá trình chuyển hóa acid uric [8].

2.3. Thực phẩm nên ưu tiên

Việc bổ sung các thực phẩm sau vào chế độ ăn có thể giúp kiểm soát acid uric máu hiệu quả:

Rau xanh và trái cây ít đường: Các loại rau xanh như bông cải xanh, cải xoăn, cần tây, dưa chuột; trái cây như anh đào (cherry), dâu tây, việt quất, cam, táo có đặc tính chống viêm và giúp giảm acid uric [8]. Anh đào đặc biệt được khuyến nghị do có khả năng giảm nồng độ acid uric và tần suất các cơn gút cấp [14].
Các loại ngũ cốc nguyên hạt: Gạo lứt, yến mạch, bánh mì nguyên cám cung cấp chất xơ và carbohydrate phức hợp, giúp duy trì đường huyết ổn định và hỗ trợ kiểm soát acid uric [8].
Sản phẩm sữa ít béo: Sữa ít béo và các sản phẩm từ sữa ít béo (như sữa chua, phô mai) có thể giúp giảm nồng độ acid uric trong máu [8, 9].
Nước uống đủ lượng: Uống đủ 2-3 lít nước mỗi ngày giúp thận đào thải acid uric hiệu quả hơn [8].
Thực phẩm giàu Vitamin C và chất xơ: Vitamin C có thể giúp giảm nồng độ acid uric. Các thực phẩm giàu chất xơ giúp cải thiện chức năng tiêu hóa và hỗ trợ đào thải acid uric [8].

2.4. Các chế độ ăn được khuyến nghị

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension): Chế độ ăn này tập trung vào rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các sản phẩm sữa ít béo, thịt gia cầm, cá và các loại hạt. Nó giúp giảm huyết áp và có lợi cho việc kiểm soát acid uric [15].
Chế độ ăn Địa Trung Hải (Mediterranean Diet): Chế độ ăn này nhấn mạnh việc tiêu thụ rau, trái cây, dầu ô liu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và hạn chế thịt đỏ. Chế độ ăn Địa Trung Hải có đặc tính chống oxy hóa và chống viêm, giúp giảm nồng độ acid uric [16, 17].

3. Thay đổi lối sống để kiểm soát acid uric máu

Bên cạnh chế độ ăn uống, việc thay đổi lối sống cũng rất quan trọng:

Duy trì cân nặng hợp lý: Béo phì là yếu tố nguy cơ chính gây tăng acid uric máu. Giảm cân khoa học có thể giúp giảm nồng độ acid uric [10, 11].
Uống đủ nước: Đảm bảo uống đủ nước (2-3 lít/ngày) giúp tăng cường đào thải acid uric qua thận [8].
Tập thể dục đều đặn: Vận động thể chất thường xuyên giúp kiểm soát cân nặng, cải thiện chuyển hóa và giảm nguy cơ tăng acid uric [10].
Tránh căng thẳng: Căng thẳng có thể ảnh hưởng đến các quá trình chuyển hóa trong cơ thể, do đó, cần tìm cách thư giãn và quản lý căng thẳng hiệu quả.

4. Tài liệu tham khảo

[1] Molla, M. D., Bekele, A., Melka, D. S., et al. (2021). Hyperuricemia and Its Associated Factors Among Adult Staff Members of the Ethiopian Public Health Institute, Ethiopia. Int J Gen Med, 14, 1437–1447. Truy cập: 2025-12-14.
[2] Li, K., Xia, X., Fu, T., et al. (2024). Research progress on the mechanism of hyperuricemic nephropathy based on multi-omics technique: A review. Medicine (Baltimore), 103(51), e40975. Truy cập: 2025-12-14.
[3] Shnayder, N. A., Grechkina, V. V., Khasanova, A. K., et al. (2023). Valproate-Induced Metabolic Syndrome. Biomedicines, 11(5), 1499. Truy cập: 2025-12-14.
[4] Long, T., Liu, L. (2022). Research Progress on the Relationship between Dietary Patterns and Hyperuricemia. Appl Bionics Biomech, 2022, 5658423. (Lưu ý: Bài viết này đã bị rút lại vào năm 2023 nhưng các thông tin về định nghĩa và nguyên nhân vẫn có giá trị tham khảo ban đầu). Truy cập: 2025-12-14.
[5] Wang, Q., Wen, X., Kong, J. (2020). Recent Progress on Uric Acid Detection: A Review. Crit Rev Anal Chem, 50(3), 359–375.
[6] Sanchez-Lozada, L. G., Rodriguez-Iturbe, B., Kelley, E. E., et al. (2020). Uric Acid and Hypertension: An Update with Recommendations. Am J Hypertens, 33(7), 583–594.
[7] Spatola, L., Ferraro, P. M., Gambaro, G., et al. (2018). Metabolic syndrome and uric acid nephrolithiasis: Insulin resistance in focus. Metabolism, 83, 225–233.
[8] Molla, M. D., Bekele, A., Melka, D. S., et al. (2021). Hyperuricemia and Its Associated Factors Among Adult Staff Members of the Ethiopian Public Health Institute, Ethiopia. Int J Gen Med, 14, 1437–1447.
[9] Zgaga, L., Theodoratou, E., Kyle, J., et al. (2012). The association of dietary intake of purine-rich vegetables, sugar-sweetened beverages and dairy with plasma urate, in a cross-sectional study. PLoS One, 7(6), e38123.
[10] Ali, N., Perveen, R., Rahman, S., et al. (2018). Prevalence of hyperuricemia and the relationship between serum uric acid and obesity: a study on Bangladeshi adults. PLoS One, 13(11), e0206850.
[11] Cui, L., Meng, L., Wang, G., et al. (2017). Prevalence and risk factors of hyperuricemia: results of the Kailuan cohort study. Modern Rheumatol, 27(6), 1066–1071.
[12] Fathallah-Shaykh, S. A., Cramer, M. T. (2014). Uric acid and the kidney. Pediatr Nephrol, 29(6), 999–1008.
[13] Choi, H. K., Curhan, G. (2004). Beer, liquor, and wine consumption and serum uric acid level: the Third National Health and Nutrition Examination Survey. Arthritis Care Res, 51(6), 1023–1029.
[14] Chen-Xu, M., Yokose, C., Rai, S. K., Pillinger, M. H., Choi, H. K. (2019). Contemporary prevalence of gout and hyperuricemia in the United States and decadal trends: the national health and nutrition examination survey, 2007–2016. Arthritis Rheumatol, 71(6), 991–999.
[15] Appel, L. J., Moore, T. J., Obarzanek, E., et al. (1997). A clinical trial of the effects of dietary patterns on blood pressure. DASH Collaborative Research Group. N Engl J Med, 336(16), 1117–1124.
[16] Guasch-Ferré, M., Bulló, M., Babio, N., et al. (2013). Mediterranean diet and risk of hyperuricemia in elderly participants at high cardiovascular risk. J Gerontol A Biol Sci Med Sci, 68(10), 1263–1270.
[17] Bulló, M., Lamuela-Raventós, R., Salas-Salvadó, J. (2011). Mediterranean diet and oxidation: nuts and olive oil as important sources of fat and antioxidants. Curr Topics Med Chem, 11(14), 1797–1810.
[18] Major, T. J., Topless, R. K., Dalbeth, N., Merriman, T. R. (2018). Evaluation of the diet wide contribution to serum urate levels: meta-analysis of population based cohorts. BMJ, 363, k3951.
[19] Jakše, B., Jakše, B., Pajek, M., Pajek, J. (2019). Uric acid and plant-based nutrition. Nutrients, 11(8), 1736.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.