Cảnh báo nguy cơ tái phát đột quỵ sau xuất viện và cách phòng ngừa hiệu quả

Sau khi trải qua đột quỵ và được xuất viện, người bệnh cùng gia đình thường phải đối mặt với một thách thức lớn: nguy cơ đột quỵ tái phát. Đột quỵ tái phát thường nghiêm trọng hơn, gây ảnh hưởng nặng nề hơn đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống so với lần đầu [2]. Việc nhận diện các yếu tố nguy cơ, dấu hiệu cảnh báo sớm và thực hiện các biện pháp phòng ngừa chủ động là vô cùng quan trọng để bảo vệ sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

1. Đối tượng nguy cơ cao tái phát đột quỵ

Một số đối tượng có nguy cơ tái phát đột quỵ cao hơn do các yếu tố bệnh lý, lối sống và đặc điểm nhân khẩu học [1]:

1.1. Tiền sử bệnh lý

Tăng huyết áp: Là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất có thể điều chỉnh được, gây tổn thương nội mạc mạch máu, thúc đẩy xơ vữa động mạch và bệnh mạch máu nhỏ [3, 4];

Bệnh đái tháo đường: Tăng gấp đôi nguy cơ đột quỵ ở người bệnh xơ vữa động mạch [4]. Người bệnh đái tháo đường có tỷ lệ tử vong cao hơn, tàn tật nghiêm trọng hơn và phục hồi chậm hơn sau đột quỵ [3];
Bệnh tim mạch: Đặc biệt là rung nhĩ, đây là nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ do thuyên tắc mạch từ tim. Rung nhĩ làm tăng nguy cơ đột quỵ tái phát và gây ra kết quả nghiêm trọng hơn [2, 5];
Hẹp động mạch nội sọ và ngoại sọ: Hẹp động mạch trực tiếp làm giảm lưu lượng máu não và là nguồn gây thuyên tắc động mạch đến động mạch [1].

1.2. Lối sống và thói quen

Hút thuốc: Hút thuốc là yếu tố nguy cơ chính, gây rối loạn chức năng nội mô, thúc đẩy viêm và huyết khối, tăng độ nhớt của máu và đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch [1, 3];
Chế độ ăn uống không lành mạnh: Chế độ ăn nhiều muối và chất béo thúc đẩy tăng huyết áp, xơ vữa động mạch và viêm [1];
Ít vận động thể chất: Lối sống ít vận động góp phần gây béo phì, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và kháng insulin [1];
Rối loạn hô hấp khi ngủ (ngưng thở khi ngủ): Đặc biệt là ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, dẫn đến thiếu oxy tái phát, kích hoạt giao cảm, tăng huyết áp, mất ổn định huyết động, stress oxy hóa, viêm và tăng đông máu, tất cả đều thúc đẩy đột quỵ và tái phát đột quỵ [1].

1.3. Đặc điểm nhân khẩu học

Tuổi tác: Tuổi cao là một yếu tố nguy cơ không thể thay đổi, do sự tích tụ tổn thương mạch máu và sự gia tăng các bệnh lý đi kèm như tăng huyết áp và rung nhĩ; Nguy cơ tái phát đột quỵ tăng lên theo tuổi [1];
Giới tính: Một số nghiên cứu cho thấy khác biệt về giới tính trong kết quả đột quỵ tái phát, mặc dù các yếu tố khác thường có ảnh hưởng lớn hơn [5];
Dân tộc: Một số nhóm dân tộc thiểu số có thể có nguy cơ tái phát đột quỵ cao hơn, mặc dù cần nghiên cứu thêm để xác định rõ ràng mối liên hệ này [5].

2. Dấu hiệu cảnh báo đột quỵ tái phát

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo đột quỵ tái phát là rất quan trọng để có thể cấp cứu kịp thời, giảm thiểu tổn thương não và cải thiện kết quả điều trị.

2.1. Quy tắc FAST và các triệu chứng khác

Quy tắc FAST là cách dễ nhớ để nhận biết các dấu hiệu phổ biến của đột quỵ:

F (Face drooping - Mặt méo): Một bên mặt bị xệ xuống hoặc tê liệt. Yêu cầu người bệnh cười để kiểm tra xem hai bên miệng có cân xứng không;
A (Arm weakness - Tay yếu): Một cánh tay bị yếu hoặc tê. Yêu cầu người bệnh giơ cả hai tay lên. Nếu một tay bị hạ xuống hoặc không thể giữ được, đó có thể là dấu hiệu đột quỵ;
S (Speech difficulty - Khó nói): Giọng nói bất thường hoặc khó hiểu. Yêu cầu người bệnh lặp lại một câu đơn giản để kiểm tra;
T (Time to call emergency - Thời gian gọi cấp cứu): Nếu thấy bất kỳ dấu hiệu nào trong số này, hãy gọi cấp cứu ngay lập tức.

Ngoài ra, các triệu chứng khác có thể xuất hiện bao gồm [1]:

Đột ngột tê mặt, tay hoặc chân, thường ở một bên cơ thể;
Đột ngột lú lẫn, lơ mơ;
Đột ngột nhìn mờ ở một hoặc cả hai mắt; hoặc không nhìn thấy một nửa khoảng không trước mặt;
Đột ngột khó đi lại, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc phối hợp;
Đột ngột đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân.

2.2. Triệu chứng không điển hình cần lưu ý

Một số triệu chứng đột quỵ tái phát có thể không điển hình và dễ bị bỏ qua, bao gồm:

Tê hoặc yếu nhẹ, thoáng qua.
Thay đổi thị lực mơ hồ hoặc mất thị lực một phần.
Chóng mặt hoặc mất thăng bằng nhẹ.
Thay đổi hành vi hoặc trạng thái tinh thần đột ngột.
Khó nuốt.

3. Hậu quả nghiêm trọng của đột quỵ tái phát

Đột quỵ tái phát thường gây ra những hậu quả nặng nề hơn so với lần đột quỵ đầu tiên, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cả người bệnh và gia đình.

3.1. Tăng nguy cơ tử vong và tàn tật

Có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng người bệnh trải qua đột quỵ tái phát có nguy cơ tử vong cao gấp đôi và kết quả chức năng kém hơn so với những người chỉ bị đột quỵ lần đầu [2]. Tỷ lệ tái phát đột quỵ trong vòng 1 năm có thể lên đến 10-12% và 25-40% trong vòng 5 năm [2]. Đột quỵ tái phát cũng có thể gây ra các di chứng nặng hơn, bao gồm liệt nửa người, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm nhận thức và các vấn đề về vận động, làm giảm đáng kể khả năng tự chăm sóc và độc lập của người bệnh [1].

3.2. Ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và gánh nặng gia đình

Hậu quả của đột quỵ tái phát không chỉ dừng lại ở thể chất mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống của người bệnh và gây ra gánh nặng lớn cho gia đình [3].

Giảm chất lượng cuộc sống;
Gánh nặng tài chính;
Gánh nặng tinh thần và thể chất cho người chăm sóc.

4. Khuyến nghị hành động để phòng ngừa đột quỵ tái phát

Phòng ngừa đột quỵ tái phát đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, bao gồm tuân thủ điều trị y tế, thay đổi lối sống và quản lý chặt chẽ các bệnh lý nền [1, 3].

4.1. Tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ

Sử dụng thuốc theo chỉ định:

Thuốc chống kết tập tiểu cầu: Là nền tảng trong phòng ngừa thứ phát đột quỵ thiếu máu não, đặc biệt đối với đột quỵ thiếu máu não không do tim [2]. Các loại thuốc như aspirin, clopidogrel, hoặc ticagrelor có thể được sử dụng. Một số trường hợp sử dụng liệu pháp kháng tiểu cầu kép (DAPT) với aspirin kết hợp clopidogrel hoặc aspirin kết hợp ticagrelor trong thời gian ngắn (3 tuần đến 3 tháng) cho đột quỵ nhẹ và cơn thoáng thiếu máu não nguy cơ cao [2]; Sau giai đoạn này, vẫn cần phải duy trì một loại thuốc lâu dài.
Thuốc chống đông máu: Đối với người bệnh đột quỵ do thuyên tắc từ tim, đặc biệt là do rung nhĩ, liệu pháp thuốc chống đông máu là chiến lược tối ưu [5]. Các loại thuốc chống đông đường uống trực tiếp (DOACs) như dabigatran, rivaroxaban, apixaban, và edoxaban được khuyến nghị là liệu pháp đầu tay cho các người bệnh phù hợp [5];
Thuốc hạ huyết áp: Điều trị hạ huyết áp được khuyến nghị để ngăn ngừa đột quỵ tái phát và các biến cố mạch máu khác [3];
Statin: Liệu pháp statin cường độ cao được khuyến nghị cho những người bị đột quỵ thiếu máu cục bộ hoặc cơn thoáng thiếu máu não nghi ngờ có nguồn gốc xơ vữa động mạch [3];
Thuốc hạ đường huyết: Quản lý đường huyết chặt chẽ là một phần thiết yếu của phòng ngừa đột quỵ thứ phát, đặc biệt ở người bệnh đái tháo đường týp 2 [4].
Tái khám định kỳ: Thực hiện tái khám theo lịch hẹn với bác sĩ để đánh giá hiệu quả điều trị, điều chỉnh thuốc nếu cần và phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ mới hoặc biến chứng [1, 4]. Việc dự phòng tái phát phải được tiếp tục suốt đời.

4.2. Thay đổi lối sống lành mạnh

Chế độ ăn uống: Ít muối, ít chất béo, tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt, tránh thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh và đồ uống có đường [1];
Tập thể dục thường xuyên: Duy trì luyện tập ít nhất 30 phút mỗi ngày, hầu hết các ngày trong tuần. Hoạt động thể chất giúp kiểm soát huyết áp, đường huyết và cân nặng [1];
Ngừng hút thuốc: Hút thuốc là yếu tố nguy cơ mạnh mẽ nhất có thể điều chỉnh được. Cai thuốc lá là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để giảm nguy cơ tái phát đột quỵ [1, 3];
Hạn chế rượu bia: Uống rượu bia có chừng mực hoặc tốt nhất là tránh hoàn toàn [1];
Duy trì cân nặng hợp lý: Giảm cân nếu thừa cân hoặc béo phì, vì béo phì là một yếu tố nguy cơ quan trọng của đột quỵ [1].

4.3. Quản lý các bệnh lý nền

Kiểm soát huyết áp: Duy trì huyết áp ở mức mục tiêu theo khuyến nghị của bác sĩ (thường là dưới 130/80 mmHg) [5];
Kiểm soát đường huyết: Đối với người bệnh đái tháo đường, mục tiêu HbA1C thường là ≤ 7%, nhưng cần cá nhân hóa theo từng người bệnh [4];
Kiểm soát rối loạn lipid máu: Đạt được mức LDL-C mục tiêu (thường là dưới 70 mg/dL hoặc giảm hơn 50% so với ban đầu) thông qua statin hoặc các liệu pháp hạ lipid khác [5];
Quản lý rung nhĩ: Đối với người bệnh rung nhĩ, việc sử dụng thuốc chống đông máu là rất quan trọng để ngăn ngừa đột quỵ do thuyên tắc từ tim [5];
Điều trị ngưng thở khi ngủ: Ngưng thở khi ngủ là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với đột quỵ và đột quỵ tái phát [1]. Cần được chẩn đoán và điều trị thích hợp.

4.4. Tầm quan trọng của phục hồi chức năng

Phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người bệnh đột quỵ phục hồi tối đa các chức năng bị ảnh hưởng, cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm nguy cơ tái phát. Phục hồi chức năng bao gồm vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu và tâm lý trị liệu [1].

5. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Đột quỵ tái phát có nguy hiểm hơn đột quỵ lần đầu không? Có, đột quỵ tái phát thường nghiêm trọng hơn, gây tàn tật nặng nề hơn và có nguy cơ tử vong cao gấp đôi so với lần đầu [2].
Tôi có thể làm gì để giảm nguy cơ tái phát đột quỵ? Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các chỉ định của bác sĩ về thuốc men, thay đổi lối sống (ăn uống lành mạnh, tập thể dục, bỏ hút thuốc), và quản lý tốt các bệnh lý nền như tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn lipid máu [1, 3, 4].
Chế độ ăn uống như thế nào là phù hợp cho người đã từng đột quỵ? Nên ăn chế độ ít muối, ít chất béo bão hòa và cholesterol, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt. Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường [1].
Khi nào cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức? Nếu người bệnh có bất kỳ dấu hiệu đột quỵ nào như mặt méo, yếu tay, khó nói (quy tắc FAST), hoặc các triệu chứng bất thường khác như đau đầu dữ dội, chóng mặt đột ngột, cần gọi cấp cứu ngay lập tức [1].
Tập thể dục có an toàn cho người bệnh đột quỵ không? Tập thể dục thường xuyên, phù hợp với tình trạng sức khỏe và dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, là an toàn và rất quan trọng để cải thiện sức khỏe tim mạch, kiểm soát các yếu tố nguy cơ và hỗ trợ phục hồi chức năng [1].

6. Thông tin kiểm duyệt và tài liệu tham khảo

Thông tin kiểm duyệt:

Tư vấn chuyên môn: CN ĐD. Nguyễn Thị Kim Yến - Khoa Thần kinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo:

[1] Yang, M., Ju, K. J., Chen, P., & Zhong, L. L. (2025). Risk Factors for Recurrent Stroke and the Impact of Targeted Health Management. Risk Management and Healthcare Policy, 18, 2759–2767. Truy cập: 2025-11-17.
[2] Qiao, Y., Fayyaz, A. I., Ding, Y., Ji, X., & Zhao, W. (2024). Recent advances in the prevention of secondary ischemic stroke: A narrative review. Brain Circulation, 10(4), 283–295. Truy cập: 2025-11-17.
[3] Di Legge, S., Koch, G., Diomedi, M., Stanzione, P., & Sallustio, F. (2012). Stroke Prevention: Managing Modifiable Risk Factors. Stroke Research and Treatment, 2012, 391538. Truy cập: 2025-11-17.
[4] Kernan, W. N., Ovbiagele, B., Black, H. R., Bravata, D. M., Chimowitz, M. I., Ezekowitz, M. D., … Wilson, J. A. (2014). Guidelines for the prevention of stroke in patients with stroke and transient ischemic attack: a guideline for healthcare professionals from the American Heart Association/American Stroke Association. Stroke, 45(7), 2160–2236. Truy cập: 2025-11-17.
[5] Mac Grory, B., Yaghi, S., Cordonnier, C., Sposato, L. A., Romano, J. G., & Chaturvedi, S. (2022). Advances in Recurrent Stroke Prevention: Focus on Antithrombotic Therapies. Circulation Research, 130(8), 1075–1094. Truy cập: 2025-11-17.
[6] Flach, C., Muruet, W., Wolfe, C. D. A., Bhalla, A., & Douiri, A. (2020). Risk and Secondary Prevention of Stroke Recurrence: A Population-Base Cohort Study. Stroke, 51(8), 2435–2444. Truy cập: 2025-11-17.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.