Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa bàn chân bẹt

1. Người bệnh nên biết về bàn chân bẹt

1.1. Bàn chân bẹt là gì?

Bàn chân bẹt (còn gọi là bàn chân phẳng, pes planus) là một tình trạng phổ biến, đặc trưng bởi sự mất đi của vòm bàn chân (vòm dọc giữa) khi đứng [1, 2]. Thay vì có một khoảng trống rõ ràng ở giữa lòng bàn chân, toàn bộ hoặc gần như toàn bộ lòng bàn chân tiếp xúc với mặt đất [2]. Vòm bàn chân đóng vai trò quan trọng trong việc phân tán lực chịu tải và hấp thụ sốc khi di chuyển [3].

1.2. Các dạng bàn chân bẹt

Có hai dạng bàn chân bẹt chính:

• Bàn chân bẹt mềm dẻo: Đây là dạng phổ biến nhất, vòm bàn chân vẫn có thể nhìn thấy khi không chịu trọng lượng (ví dụ: khi ngồi hoặc nhón gót), nhưng sẽ biến mất khi đứng và đặt trọng lượng lên chân [2, 3]. Dạng này thường không gây đau và không cần điều trị nếu không có triệu chứng.
• Bàn chân bẹt cứng: Đây là dạng ít phổ biến hơn, vòm bàn chân không xuất hiện ngay cả khi không chịu trọng lượng [2]. Dạng này thường liên quan đến các vấn đề cấu trúc xương hoặc khớp và có thể gây đau, cần được đánh giá và điều trị y tế.

2. Nguyên nhân gây bàn chân bẹt

Bàn chân bẹt có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm yếu tố bẩm sinh và các nguyên nhân mắc phải trong quá trình sống.

2.1. Nguyên nhân bẩm sinh (do di truyền, dây chằng lỏng lẻo)

• Lỏng lẻo dây chằng: Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, bàn chân bẹt là điều bình thường do dây chằng và gân còn lỏng lẻo, cùng với một lớp đệm mỡ dày ở lòng bàn chân [2, 3]. Hầu hết trẻ sẽ phát triển vòm bàn chân bình thường khi 2-3 tuổi và hoàn thiện khi trưởng thành [2]. Tuy nhiên, một số trẻ có thể vẫn giữ tình trạng bàn chân bẹt do dây chằng quá lỏng lẻo.
• Di truyền: Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng, bàn chân bẹt có xu hướng xuất hiện trong các gia đình [3].
• Hội chứng bẩm sinh: Một số hội chứng bẩm sinh như hội chứng Ehlers-Danlos, hội chứng Marfan có thể gây lỏng lẻo dây chằng, dẫn đến bàn chân bẹt [2, 3].
• Dị tật bẩm sinh: Các dị tật như dính xương cổ chân (tarsal coalition) hoặc xương thuyền phụ cũng có thể gây ra bàn chân bẹt cứng [3].

2.2. Nguyên nhân mắc phải (do chấn thương, lão hóa, bệnh lý, thói quen sinh hoạt)

• Chấn thương: Chấn thương ở bàn chân hoặc mắt cá chân có thể làm tổn thương gân, dây chằng hoặc xương, dẫn đến bàn chân bẹt [3].
• Lão hóa: Theo tuổi tác, các gân và dây chằng hỗ trợ vòm bàn chân có thể bị yếu đi hoặc giãn ra, đặc biệt là gân chày sau (posterior tibial tendon), dẫn đến tình trạng bàn chân bẹt mắc phải ở người lớn [2, 3].
• Bệnh lý:
  • Viêm khớp: Một số loại viêm khớp như viêm khớp dạng thấp có thể ảnh hưởng đến các khớp ở bàn chân, gây biến dạng và dẫn đến bàn chân bẹt [3].
  • Bệnh tiểu đường và béo phì: Người mắc bệnh tiểu đường hoặc béo phì có nguy cơ cao hơn bị bàn chân bẹt, đặc biệt là do áp lực tăng thêm lên bàn chân và các vấn đề về thần kinh [3].
  • Rối loạn chức năng gân chày sau (PTTD): Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây bàn chân bẹt mắc phải ở người lớn. Gân chày sau đóng vai trò chính trong việc nâng đỡ vòm bàn chân. Khi gân này bị viêm, tổn thương hoặc thoái hóa, nó sẽ không còn khả năng nâng đỡ vòm bàn chân, dẫn đến bàn chân bẹt tiến triển [3].
• Thói quen sinh hoạt và nghề nghiệp:
  • Đứng hoặc đi bộ nhiều: Những người có công việc đòi hỏi phải đứng hoặc đi bộ trong thời gian dài có thể tăng nguy cơ phát triển bàn chân bẹt do áp lực liên tục lên bàn chân [2].
  • Mang giày không phù hợp: Giày dép không có đủ hỗ trợ vòm hoặc giày cao gót thường xuyên có thể góp phần làm yếu cơ và dây chằng bàn chân theo thời gian.
  • Mang thai: Sự thay đổi hormone và tăng cân trong thai kỳ có thể làm lỏng lẻo dây chằng, dẫn đến bàn chân bẹt tạm thời [3].

3. Triệu chứng của bàn chân bẹt

Nhiều người bị bàn chân bẹt không có bất kỳ triệu chứng nào [2]. Tuy nhiên, khi các triệu chứng xuất hiện, chúng có thể gây khó chịu và ảnh hưởng đến hoạt động hàng ngày.

3.1. Dấu hiệu nhận biết ở trẻ em

Ở trẻ nhỏ, bàn chân bẹt thường không gây đau. Phụ huynh nên chú ý nếu trẻ có các dấu hiệu sau:

• Đau chân, mắt cá chân hoặc cẳng chân dưới [2]: Đây là dấu hiệu quan trọng cần được bác sĩ đánh giá.
• Đi lại vụng về hoặc khó khăn: Trẻ có thể dễ bị vấp ngã hơn.
• Giày mòn không đều: Đặc biệt là ở phần rìa trong của đế giày.
• Không muốn tham gia các hoạt động thể chất: Do đau hoặc khó chịu.

3.2. Dấu hiệu nhận biết ở người lớn

Ở người lớn, các triệu chứng của bàn chân bẹt thường rõ ràng hơn và có thể bao gồm:

• Đau ở lòng bàn chân (đặc biệt là vòm), gót chân, mắt cá chân hoặc cẳng chân [1, 2]: Cơn đau thường tăng lên sau khi đứng hoặc vận động lâu.
• Sưng ở mắt cá chân, đặc biệt là ở mặt trong [1].
• Biến dạng ngón chân: Ngón chân có thể bị biến dạng thành ngón chân cái vẹo (bunion) hoặc ngón chân hình búa (hammer toe) [2].
• Cứng khớp bàn chân [1].
• Dáng đi thay đổi: Đi lại có thể trở nên khó khăn hoặc không cân đối.
• Đau lưng hoặc đau hông: Do bàn chân bẹt làm thay đổi sự thẳng hàng của các khớp ở chi dưới và cột sống [3].
• Cảm giác mỏi hoặc nặng chân sau khi đứng lâu hoặc vận động [2].

4. Chẩn đoán bàn chân bẹt

Việc chẩn đoán bàn chân bẹt thường dựa trên khám lâm sàng và có thể kết hợp với các phương pháp chẩn đoán hình ảnh để đánh giá cấu trúc xương và mô mềm.

4.1. Khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ kiểm tra bàn chân khi đứng và khi không đứng để đánh giá sự hiện diện của vòm bàn chân [2]. Các bước khám có thể bao gồm:

• Quan sát hình dáng bàn chân: Bác sĩ sẽ quan sát bàn chân từ phía trước, phía sau và hai bên, cả khi người bệnh đứng và nhón gót.
• Kiểm tra độ linh hoạt của vòm bàn chân: Nếu vòm bàn chân xuất hiện khi nhón gót, đó là bàn chân bẹt mềm dẻo. Nếu vòm không xuất hiện, đó có thể là bàn chân bẹt cứng [2].
• Kiểm tra dáng đi: Bác sĩ sẽ yêu cầu người bệnh đi lại để đánh giá cách bàn chân tiếp xúc với mặt đất và sự thẳng hàng của các khớp.
• Sờ nắn: Kiểm tra các điểm đau hoặc sưng ở bàn chân và mắt cá chân.
• Kiểm tra “dấu hiệu quá nhiều ngón chân” (too many toes sign): Khi nhìn từ phía sau, nếu có thể thấy nhiều hơn hai ngón chân ở bên ngoài bàn chân, đây có thể là dấu hiệu của bàn chân bẹt [3].

4.2. Các xét nghiệm hình ảnh (X-quang, CT, MRI)

Nếu có đau, bàn chân bẹt cứng hoặc nghi ngờ có vấn đề cấu trúc, bác sĩ có thể yêu cầu các xét nghiệm hình ảnh:

• X-quang: Để đánh giá cấu trúc xương, sự thẳng hàng của các khớp và tìm kiếm các dấu hiệu viêm khớp hoặc dị tật xương [2, 3].
• Chụp cắt lớp vi tính (CT scan): Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về xương và khớp, đặc biệt hữu ích trong việc chẩn đoán dính xương cổ chân [2].
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): Được sử dụng để đánh giá tình trạng của gân, dây chằng và các mô mềm khác, đặc biệt là khi nghi ngờ tổn thương gân chày sau hoặc dây chằng lò xo [2, 3].

5. Điều trị bàn chân bẹt

Mục tiêu điều trị bàn chân bẹt là giảm đau, cải thiện chức năng và ngăn ngừa các biến chứng. Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và độ tuổi của người bệnh.

5.1. Điều trị không phẫu thuật (dụng cụ chỉnh hình, vật lý trị liệu, thay đổi lối sống)

Hầu hết các trường hợp bàn chân bẹt, đặc biệt là bàn chân bẹt mềm dẻo không đau ở trẻ em, không cần điều trị [2, 3]. Nếu có triệu chứng, các phương pháp không phẫu thuật thường được ưu tiên:

• Dụng cụ chỉnh hình (Orthotics): Đây là các miếng lót giày được thiết kế riêng hoặc mua sẵn, giúp nâng đỡ vòm bàn chân và phân phối lại áp lực [1, 2]. Chúng có thể làm giảm đau và cải thiện sự thẳng hàng của bàn chân.
• Vật lý trị liệu: Các bài tập vật lý trị liệu có thể giúp tăng cường sức mạnh các cơ hỗ trợ vòm bàn chân, cải thiện sự linh hoạt và giảm đau [3]. Các bài tập kéo giãn gân Achilles cũng rất quan trọng nếu gân này bị căng [3].
• Thay đổi lối sống:
  • Giảm cân: Đối với người thừa cân hoặc béo phì, giảm cân có thể giúp giảm áp lực lên bàn chân [3].
  • Mang giày phù hợp: Chọn giày có đế chắc chắn, hỗ trợ vòm tốt và có không gian rộng rãi cho các ngón chân [3]. Tránh giày cao gót hoặc giày đế bằng quá mỏng.
  • Hạn chế các hoạt động gây đau: Thay thế các hoạt động có tác động mạnh bằng các hoạt động ít tác động hơn như bơi lội hoặc đạp xe.
  • Thuốc giảm đau: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) có thể được sử dụng để giảm đau và viêm [3].

5.2. Điều trị phẫu thuật (khi các phương pháp khác không hiệu quả)

Phẫu thuật thường chỉ được xem xét khi các phương pháp điều trị không phẫu thuật không hiệu quả, đau nghiêm trọng hoặc có biến dạng đáng kể [2, 3]. Các loại phẫu thuật có thể bao gồm:

• Sửa chữa hoặc chuyển gân: Để phục hồi chức năng của gân chày sau hoặc các gân khác hỗ trợ vòm bàn chân [2, 3].
• Cấy ghép xương: Để tạo hình lại vòm bàn chân hoặc điều chỉnh sự thẳng hàng của xương [3].
• Phẫu thuật hợp nhất khớp: Trong một số trường hợp bàn chân bẹt cứng do dính xương cổ chân hoặc thoái hóa khớp nghiêm trọng, phẫu thuật hợp nhất các khớp có thể được thực hiện để ổn định bàn chân và giảm đau [2, 3].

6. Biến chứng của bàn chân bẹt

Nếu không được quản lý đúng cách, bàn chân bẹt có thể dẫn đến một số biến chứng và ảnh hưởng đến các bộ phận khác của cơ thể.

6.1. Các biến chứng thường gặp

• Đau mãn tính: Đau ở bàn chân, mắt cá chân hoặc cẳng chân có thể trở nên dai dẳng và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống [2].
• Viêm cân gan chân (Plantar fasciitis): Viêm dải mô dày ở lòng bàn chân, gây đau gót chân [1].
• Viêm gân Achilles: Viêm gân gót chân, gây đau ở phía sau mắt cá chân [1].
• Biến dạng khớp: Bàn chân bẹt có thể làm thay đổi cơ chế sinh học của bàn chân và các khớp lân cận, dẫn đến các vấn đề như ngón chân cái vẹo, ngón chân hình búa [2].
• Đau khớp gối, hông và lưng: Do sự thay đổi trong cách đi lại và phân bổ trọng lượng cơ thể không đều, bàn chân bẹt có thể gây áp lực lên các khớp lớn hơn và cột sống, dẫn đến đau [3].
• Trật khớp mắt cá chân tái phát: Bàn chân bẹt có thể làm tăng nguy cơ lật cổ chân [3].

6.2. Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Người bệnh nên đi khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình nếu:

• Người bệnh hoặc con của người bệnh bị đau ở bàn chân, mắt cá chân hoặc cẳng chân [1, 2].
• Bàn chân bẹt xuất hiện hoặc trở nên tồi tệ hơn ở một bên chân.
• Bàn chân bẹt trở nên cứng hoặc không còn linh hoạt.
• Các triệu chứng không cải thiện với việc mang giày hỗ trợ hoặc các biện pháp tự chăm sóc.
• Bàn chân bẹt gây khó khăn trong các hoạt động hàng ngày hoặc chơi thể thao.
• Có dấu hiệu sưng, tê hoặc yếu ở bàn chân.

7. Phòng ngừa bàn chân bẹt

Mặc dù không phải tất cả các trường hợp bàn chân bẹt đều có thể phòng ngừa được, đặc biệt là những trường hợp bẩm sinh hoặc di truyền, nhưng có một số biện pháp có thể giúp giảm nguy cơ phát triển bàn chân bẹt mắc phải hoặc làm chậm sự tiến triển của nó:

• Duy trì cân nặng hợp lý: Giảm áp lực lên bàn chân và các khớp [3].
• Chọn giày dép phù hợp: Mang giày có đế chắc chắn, hỗ trợ vòm tốt và vừa vặn [3]. Tránh đi chân trần trên bề mặt cứng quá lâu hoặc mang giày cao gót thường xuyên.
• Tập thể dục thường xuyên: Các bài tập tăng cường cơ bàn chân và cẳng chân có thể giúp duy trì vòm bàn chân khỏe mạnh. Các bài tập kéo giãn gân Achilles cũng rất quan trọng [3].
• Khám sức khỏe định kỳ: Đặc biệt là đối với trẻ em, để phát hiện sớm các dấu hiệu của bàn chân bẹt và có biện pháp can thiệp kịp thời nếu cần.
• Kiểm soát các bệnh lý nền: Nếu bạn có các bệnh lý như tiểu đường hoặc viêm khớp, việc kiểm soát tốt chúng có thể giúp ngăn ngừa biến chứng ở bàn chân [3].

8. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Bàn chân bẹt có tự khỏi không? Ở trẻ em, bàn chân bẹt mềm dẻo thường tự cải thiện và phát triển vòm bàn chân bình thường khi lớn lên [2, 3]. Tuy nhiên, ở người lớn, bàn chân bẹt mắc phải thường không tự khỏi và có thể tiến triển nặng hơn nếu không được quản lý.
• Tập luyện có giúp cải thiện bàn chân bẹt không? Các bài tập tăng cường cơ bàn chân và kéo giãn gân Achilles có thể giúp cải thiện sức mạnh, sự linh hoạt và giảm triệu chứng đau do bàn chân bẹt [3]. Tuy nhiên, chúng không thể thay đổi hoàn toàn cấu trúc xương của bàn chân bẹt cứng.
• Trẻ em bị bàn chân bẹt có cần đi giày chỉnh hình không? Hầu hết trẻ em bị bàn chân bẹt mềm dẻo không đau không cần đi giày chỉnh hình đặc biệt [2]. Giày chỉnh hình chỉ được xem xét khi trẻ có triệu chứng đau hoặc có các vấn đề về dáng đi, hoặc trong trường hợp bàn chân bẹt cứng.
• Bàn chân bẹt có ảnh hưởng đến việc chơi thể thao không? Bàn chân bẹt có thể ảnh hưởng đến hiệu suất và gây đau khi chơi thể thao, đặc biệt là các môn có tác động mạnh hoặc yêu cầu chạy nhảy nhiều. Tuy nhiên, nhiều người bị bàn chân bẹt vẫn có thể tham gia thể thao bình thường nếu được hỗ trợ đúng cách.
• Phẫu thuật bàn chân bẹt có rủi ro gì không? Mọi ca phẫu thuật đều tiềm ẩn rủi ro như nhiễm trùng, chảy máu, tổn thương thần kinh, hoặc kết quả không như mong muốn [3]. Rủi ro cụ thể sẽ được bác sĩ phẫu thuật thảo luận chi tiết với người bệnh.

9. Tài liệu tham khảo

• [1] Mayo Clinic. Flatfeet - Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/flatfeet/symptoms-causes/syc-20372604. Truy cập: 2025-12-18.
• [2] MedlinePlus. Flat feet: MedlinePlus Medical Encyclopedia. https://medlineplus.gov/ency/article/001262.htm. Truy cập: 2025-12-18.
• [3] Raj MA, Tafti D, Kiel J. (2023). Pes Planus. StatPearls - NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430802/. Truy cập: 2025-12-18.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.