Bệnh tim mạch: Các yếu tố nguy cơ và biện pháp phòng ngừa

Bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu, chiếm khoảng 32% tổng số ca tử vong trên toàn thế giới [1]. Phần lớn các trường hợp bệnh tim mạch có thể phòng ngừa được nếu chúng ta nhận diện và quản lý tốt các yếu tố nguy cơ. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ các yếu tố nguy cơ chính và các biện pháp hiệu quả để bảo vệ sức khỏe tim mạch.

1. 7 yếu tố nguy cơ chính gây bệnh tim mạch

Các yếu tố nguy cơ của bệnh tim mạch có thể được phân loại thành các yếu tố có thể thay đổi được và các yếu tố không thể thay đổi được. Tập trung vào việc quản lý các yếu tố có thể thay đổi là chìa khóa để phòng ngừa bệnh tim mạch [2].

Chế độ dinh dưỡng không lành mạnh

• Tác động: Chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa (trans fat), muối, đường và carbohydrate tinh chế có thể làm tăng mức cholesterol lipoprotein mật độ thấp (LDL-C - cholesterol "xấu"), tăng huyết áp, tăng đường huyết và dẫn đến béo phì.

• Thực phẩm cần hạn chế: Hạn chế tiêu thụ chất béo bão hòa (trong thịt đỏ, mỡ động vật), chất béo chuyển hóa (trong thực phẩm chế biến sẵn), natri (trong muối và thực phẩm đóng hộp), đường (trong đồ uống có đường, bánh kẹo), carbohydrate tinh chế (bánh mì trắng, gạo trắng) và rượu bia.

• Thực phẩm nên tăng cường: Nên ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá (đặc biệt là cá béo giàu Omega-3), các loại hạt và dầu thực vật (dầu ô liu, dầu hướng dương).

Thiếu hoạt động thể chất

• Định nghĩa: Hoạt động thể chất là bất kỳ cử động nào của cơ thể đòi hỏi sự tiêu hao năng lượng.

• Tác động: Thiếu vận động làm tăng nguy cơ béo phì, huyết áp cao, cholesterol cao và tiểu đường.

• Lợi ích của vận động: Hoạt động thể chất thường xuyên giúp cải thiện chức năng tim mạch, giảm viêm, cải thiện chức năng nội mô (lớp tế bào lót bên trong mạch máu) và hỗ trợ giảm cân.

Rối loạn lipid máu (Cholesterol cao)

• Định nghĩa: Tình trạng tăng mức cholesterol lipoprotein mật độ thấp (LDL-C) và/hoặc triglyceride, đồng thời giảm mức lipoprotein mật độ cao (HDL-C - cholesterol "tốt").

• Tác động: LDL-C cao có thể tích tụ trong thành động mạch, tạo thành mảng bám xơ vữa, gây hẹp hoặc tắc nghẽn mạch máu, dẫn đến đau tim hoặc đột quỵ.

Tăng đường huyết (Tiểu đường)

• Định nghĩa: Tình trạng đường huyết cao do cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc không sử dụng insulin hiệu quả.

• Tác động: Đường huyết cao trong thời gian dài có thể gây tổn thương mạch máu, dẫn đến nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

• Tiểu đường thai kỳ: Phụ nữ có tiền sử tiểu đường thai kỳ cũng có nguy cơ cao mắc tiểu đường loại 2 và bệnh tim mạch trong tương lai.

Huyết áp cao

Huyết áp cao thường được gọi là "kẻ giết người thầm lặng" vì nó thường không có triệu chứng rõ ràng nhưng lại gây ra những tổn thương nghiêm trọng cho tim và mạch máu.

• Định nghĩa: Áp lực máu lên thành động mạch và các mạch máu khác quá cao.

• Tác động: Huyết áp cao không kiểm soát có thể làm tăng gánh nặng cho tim, dẫn đến suy tim và tăng nguy cơ đột quỵ.

Thừa cân và béo phì

• Định nghĩa: Thừa cân được định nghĩa là chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 25 đến 29,9 kg/m², trong khi béo phì là BMI từ 30 kg/m² trở lên.

• Tác động: Thừa cân và béo phì làm tăng huyết áp, cholesterol, đường huyết và nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa. Đặc biệt, béo phì trung tâm (tích tụ mỡ bụng) có mối liên hệ chặt chẽ với nguy cơ tim mạch. Ngoài ra, béo phì còn làm tăng nguy cơ mắc tiểu đường loại 2, ngưng thở khi ngủ và một số loại ung thư.

Hút thuốc lá và tiếp xúc khói thuốc

• Tác động: Các hóa chất độc hại trong khói thuốc lá làm tổn thương tim và mạch máu, tăng huyết áp, giảm lượng oxy trong máu và thúc đẩy sự hình thành cục máu đông. Hút thuốc cũng đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch.

• Thuốc lá điện tử: Mặc dù được quảng cáo là an toàn hơn, thuốc lá điện tử vẫn chứa nicotine gây nghiện, có thể gây ra các tác động xấu đến tim mạch như tăng huyết áp, giảm lưu lượng máu đến tim và tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim.

• Hút thuốc thụ động: Ngay cả việc hít phải khói thuốc lá từ người khác (hút thuốc thụ động) cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch cho người không hút thuốc.

2. Quản lý các yếu tố nguy cơ

2.1. Thay đổi lối sống

• Chế độ ăn uống lành mạnh:

  + Tăng cường ăn rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, protein nạc (như thịt gà không da, cá, đậu).

  + Hạn chế muối (dưới 2300 mg/ngày), đường, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.

• Hoạt động thể chất đều đặn:

  + Mục tiêu tối thiểu 150 phút hoạt động cường độ vừa phải hoặc 75 phút hoạt động cường độ cao mỗi tuần.

  + Thực hiện các bài tập tăng cường cơ bắp 2-3 lần mỗi tuần.

  

• Duy trì cân nặng hợp lý:

  + Giảm cân nếu bạn thừa cân hoặc béo phì để cải thiện huyết áp, cholesterol và đường huyết.

• Hạn chế rượu bia và bỏ thuốc lá

2.2. Quản lý các tình trạng sức khỏe

Đối với những người đã mắc các bệnh lý nền, việc kiểm soát chặt chẽ là cần thiết.

• Kiểm soát huyết áp: Đo huyết áp thường xuyên và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ (bao gồm thuốc và thay đổi lối sống). Mục tiêu huyết áp thường là dưới 130/80 mmHg.

• Kiểm soát đường huyết: Theo dõi đường huyết định kỳ và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị tiểu đường để duy trì mức HbA1c phù hợp.

• Kiểm soát cholesterol: Thực hiện xét nghiệm lipid máu định kỳ và điều trị bằng thuốc (nếu được chỉ định) để đạt mục tiêu cholesterol mong muốn.

2.3. Yếu tố không thể thay đổi

Một số yếu tố nguy cơ như tuổi tác, giới tính, tiền sử gia đình, chủng tộc/dân tộc là không thể thay đổi được [2]. Tuy nhiên, nếu có các yếu tố này, việc tầm soát sớm và quản lý các yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh trở nên càng quan trọng. Ví dụ, người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm nên bắt đầu tầm soát và thay đổi lối sống từ sớm hơn.

3. Thông tin kiểm duyệt và tài liệu tham khảo

Tư vấn chuyên môn: 

• ThS. Lương Ninh Huy - Khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo:

• [1] WHO (2025). Cardiovascular diseases (CVDs). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds). Truy cập: 2025-11-30.

• [2] CDC (2024). Heart Disease Risk Factors. https://www.cdc.gov/heart-disease/risk-factors/index.html. Truy cập: 2025-11-30.

   

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.