Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) có tiến triển chậm lại được không?

Để hiểu thế nào là “làm chậm tiến triển”, chúng ta hãy tìm hiểu cách hai lá phổi thay đổi theo thời gian. Chức năng phổi thường được đánh giá bằng chỉ số FEV1, đây là trị số ghi lại thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên. Một nghiên cứu kinh điển của hai nhà khoa học Fletcher và Peto đã mô tả quá trình “lão hóa” của phổi: Ở người khỏe mạnh, chức năng phổi đạt đỉnh vào khoảng 20 đến 25 tuổi, sau đó giảm dần rất chậm theo tuổi tác. Đây là quá trình lão hóa tự nhiên và thường không ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt hằng ngày. Ngược lại, ở người mắc COPD, đặc biệt là những người còn hút thuốc lá, chức năng phổi suy giảm nhanh gấp 3-4 lần so với người bình thường. Thay vì giảm từ từ, chức năng phổi “tụt dốc” nhanh chóng, dẫn đến khó thở nặng, tàn phế và giảm tuổi thọ. Vì vậy, làm chậm tiến triển của bệnh chính là đưa tốc độ suy giảm chức năng phổi từ mức nhanh bất thường này trở về mức chậm gần như quá trình lão hóa tự nhiên.

Trong tất cả các biện pháp điều trị, cai thuốc lá được xem là hành động quan trọng nhất và hiệu quả nhất. Nhiều người bệnh cho rằng mình đã hút thuốc quá lâu, phổi đã hỏng rồi nên cai thuốc cũng không còn ý nghĩa. Thực tế, từ nghiên cứu của Fletcher-Peto cho thấy việc cai thuốc lá có tác động trực tiếp đến diễn tiến bệnh. Cai thuốc không thể làm phần phổi đã tổn thương hồi phục như cũ, nhưng ngay tại thời điểm người bệnh ngừng hút thuốc, đường biểu diễn chức năng phổi sẽ chuyển từ "lao dốc đứng" sang "đi ngang", song song với người không hút thuốc, điều đó có nghĩa là tốc độ suy giảm chức năng phổi sẽ chậm lại rõ rệt. Điều này đúng ở mọi độ tuổi, dù người bệnh cai thuốc ở tuổi trung niên hay tuổi già, lợi ích vẫn rất rõ ràng trong việc kéo dài thời gian sống và trì hoãn giai đoạn bệnh nặng phải phụ thuộc vào liệu pháp oxy hay máy thở.

Bên cạnh sự suy giảm từ từ theo thời gian, COPD còn tiến triển nặng lên qua từng đợt cấp. Đợt cấp là sự kiện cấp tính đặc trưng bởi tình trạng nặng lên của các triệu chứng hô hấp hơn mức dao động hàng ngày như tình trạng khó thở tăng lên, ho nhiều hơn, khạc đờm nhiều hoặc đờm đổi màu, khiến người bệnh phải dùng thêm thuốc hoặc nhập viện. Mỗi đợt cấp không chỉ làm người bệnh mệt mỏi hơn trong một khoảng thời gian mà còn gây ra thêm những tổn thương phổi vĩnh viễn, không hồi phục. Những người thường xuyên không kiểm soát được đợt cấp sẽ mất chức năng phổi nhanh hơn và có nguy cơ nhập viện, tử vong cao hơn. Vì vậy, sau cai thuốc lá, mục tiêu quan trọng tiếp theo của điều trị COPD là phòng ngừa đợt cấp.

Thuốc hít đóng vai trò trung tâm trong chiến lược này. Một sai lầm phổ biến là nhiều người bệnh chỉ dùng thuốc khi thấy khó thở và tự ý ngưng thuốc khi cảm thấy đỡ hơn. Thực chất, các thuốc điều trị COPD hiện nay chủ yếu có vai trò duy trì và bảo vệ phổi lâu dài. Thuốc giúp giữ đường thở thông thoáng hơn, giảm tình trạng ứ khí, giảm triệu chứng và quan trọng hơn là làm giảm nguy cơ đợt cấp. Ở những trường hợp bệnh nặng hoặc hay tái phát đợt cấp, bác sĩ có thể chỉ định các phác đồ phối hợp nhiều thuốc trong cùng một dụng cụ hít nhằm kiểm soát viêm và bảo vệ chức năng phổi tốt hơn. Việc dùng thuốc đều đặn hằng ngày chính là cách tạo ra một “hàng rào” giúp phổi tránh khỏi những tổn thương thêm trong tương lai.

Điều trị COPD cũng cần được cá thể hóa, vì không phải người bệnh nào cũng giống nhau. Có người chủ yếu bị khó thở khi gắng sức, có người lại thường xuyên bị đợt cấp. Việc tái khám định kỳ giúp bác sĩ đánh giá đúng tình trạng bệnh, xác định nguy cơ tiến triển và điều chỉnh thuốc phù hợp cho từng người. Tự ý dùng đơn thuốc của người khác hoặc ngưng thuốc khi thấy đỡ có thể khiến bệnh tiến triển nhanh hơn một cách âm thầm.

Song song với việc dùng thuốc, lá phổi của người mắc COPD giống như “một ngôi nhà không cửa”, rất dễ bị vi khuẩn và virus xâm nhập, nên việc tiêm vắc-xin đóng vai trò như tấm lá chắn thiết yếu. Theo Chiến lược Toàn cầu về COPD (GOLD 2026), người bệnh cần tiêm phòng đầy đủ các loại vắc-xin để ngăn chặn tối đa nguy cơ nhiễm trùng. Cụ thể, vắc-xin Cúm là mũi tiêm bắt buộc mỗi năm một lần giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp nghiêm trọng và tử vong. Vắc-xin Phế cầu được khuyến cáo cho người bệnh COPD dưới 65 tuổi để giảm nguy cơ viêm phổi nặng do phế cầu khuẩn. Vắc-xin COVID-19 cần được tiêm và tiêm nhắc lại theo hướng dẫn để bảo vệ phổi trước đại dịch. Đặc biệt quan trọng là vắc-xin Bạch hầu - Ho gà - Uốn ván (Tdap) để phòng bệnh Ho gà, căn bệnh gây ra những cơn ho dữ dội rất nguy hiểm cho lá phổi vốn đã yếu, người bệnh nên tiêm nhắc lại mũi này ở tuổi trưởng thành nếu chưa được tiêm thời niên thiếu. Ngoài ra, vắc-xin Zona được khuyến cáo để phòng bệnh zona gây đau đớn và suy giảm miễn dịch, và cuối cùng là vắc-xin RSV giúp phòng ngừa virus hợp bào hô hấp cho người có bệnh phổi mạn tính.

Vận động và phục hồi chức năng là mảnh ghép không thể thiếu để bảo vệ lá phổi. Nhiều người bệnh có xu hướng hạn chế vận động vì sợ cảm giác khó thở, nhưng thực tế đây là một vòng xoắn bệnh lý: càng ít vận động, cơ bắp càng teo và lá phổi càng trở nên yếu ớt, khiến tình trạng khó thở càng trầm trọng hơn. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn này, người bệnh không cần phải tập luyện nặng nhọc mà hãy bắt đầu từ những bài tập đơn giản nhất như kỹ thuật thở mím môi kết hợp với đi bộ hàng ngày. Với kỹ thuật thở mím môi, người bệnh chỉ cần hít vào bằng mũi trong 2 giây rồi mím môi thổi ra từ từ trong 4 giây như đang huýt sáo. Động tác tưởng chừng đơn giản này lại tạo ra một áp lực dương giúp mở bung các phế quản nhỏ đang bị xẹp, đẩy khí tù hãm ra ngoài để đón khí mới vào. Hãy kiên trì duy trì thói quen đi bộ mỗi ngày dù chậm, và nếu thấy mệt hãy dừng lại thực hiện thở mím môi để lấy lại sức rồi đi tiếp, bởi chính sự vận động bền bỉ sẽ giúp cơ thể sử dụng oxy hiệu quả hơn.

Tóm lại, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính không thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và làm chậm tiến triển. Người bệnh không thể lấy lại lá phổi của tuổi trẻ, nhưng có thể giữ gìn phần chức năng phổi còn lại để bệnh không nặng thêm. Cai thuốc lá, tuân thủ điều trị, phòng ngừa đợt cấp, tái khám định kỳ, tiêm phòng đầy đủ và duy trì vận động là những chìa khoá giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và kéo dài tuổi thọ.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.