Tập CPM sau mổ thay khớp gối: Phục hồi vận động hiệu quả

Sau phẫu thuật thay khớp gối, việc phục hồi chức năng là yếu tố then chốt quyết định sự thành công lâu dài của ca mổ. Trong số các phương pháp vật lý trị liệu, tập CPM (Continuous Passive Motion - Vận động thụ động liên tục) nổi lên như một giải pháp hỗ trợ, giúp khớp gối mới nhanh chóng lấy lại biên độ vận động và giảm nguy cơ biến chứng. Bài viết này sẽ đi sâu vào lợi ích, cách thức thực hiện và những bằng chứng khoa học liên quan đến tập CPM.

1. Tập CPM là gì?

1.1. Định nghĩa và nguyên lý hoạt động

Tập CPM là một phương pháp sử dụng thiết bị cơ giới bên ngoài để di chuyển khớp gối một cách thụ động và liên tục qua một biên độ chuyển động được cài đặt trước [1, 2]. Phương pháp này được giới thiệu lần đầu tiên bởi Salter và cộng sự vào những năm 1960 [1]. Nguyên lý hoạt động của CPM dựa trên niềm tin rằng việc vận động sớm, liên tục sẽ giúp tăng khả năng phục hồi biên độ vận động (ROM) của khớp gối và mang lại các lợi ích điều trị khác [1].

1.2. Máy CPM hoạt động như thế nào?

Máy CPM là một thiết bị có động cơ, di chuyển chi được phẫu thuật (trong trường hợp này là chân) một cách nhẹ nhàng và lặp đi lặp lại mà không cần sự chủ động của người bệnh [1]. Máy sẽ được cài đặt để di chuyển khớp gối trong một biên độ gập và duỗi nhất định, với tốc độ và thời gian được điều chỉnh theo phác đồ điều trị của từng bệnh nhân.

2. Lợi ích tiềm năng của tập CPM sau mổ thay khớp gối

Ban đầu, tập CPM được cho là mang lại nhiều lợi ích sau phẫu thuật thay khớp gối.

2.1. Cải thiện biên độ vận động (ROM)

Một số nghiên cứu ban đầu cho thấy CPM có thể giúp cải thiện biên độ gập khớp gối chủ động (active knee flexion ROM) trong ngắn hạn [1, 5]. Tuy nhiên, các đánh giá tổng quan sau này, bao gồm một đánh giá của Cochrane, chỉ ra rằng CPM không có tác dụng lâm sàng đáng kể đối với biên độ gập duỗi khớp gối chủ động trong ngắn hạn, trung hạn hoặc dài hạn [1]. Mức cải thiện trung bình chỉ khoảng 2 độ, và không được coi là có ý nghĩa lâm sàng để biện minh cho việc sử dụng thường quy [1].

2.2. Giảm sưng và đau

Một số nghiên cứu đã báo cáo rằng CPM có thể giúp giảm đau và sưng trong giai đoạn sớm sau phẫu thuật [2, 3]. Tuy nhiên, bằng chứng về việc giảm đau không có ý nghĩa lâm sàng đáng kể [1]. Một nghiên cứu khác cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về sưng hoặc đau giữa nhóm có CPM và không có CPM sau phẫu thuật thay khớp gối có hỗ trợ máy tính [6].

2.3. Giảm nguy cơ cứng khớp và biến chứng

CPM được cho là giúp ngăn ngừa cứng khớp bằng cách giảm hình thành mô sẹo và duy trì tính linh hoạt của khớp [2, 4]. Một số nghiên cứu cho thấy CPM có thể giảm nguy cơ cần phải nắn chỉnh khớp dưới gây mê (manipulation under anaesthesia) – một thủ thuật được thực hiện khi khớp bị cứng quá mức [1, 3, 5]. Tuy nhiên, chất lượng bằng chứng cho lợi ích này là rất thấp [1]. CPM cũng có thể giảm nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu [3].

2.4. Rút ngắn thời gian nằm viện

Một số nghiên cứu ban đầu đã đề xuất rằng CPM có thể giúp rút ngắn thời gian nằm viện [3]. Tuy nhiên, các đánh giá tổng quan gần đây cho thấy CPM không có tác dụng rõ ràng đối với thời gian nằm viện [1].

3. Thực tế lâm sàng và bằng chứng khoa học về CPM

3.1. Các nghiên cứu và đánh giá tổng quan về hiệu quả

Các đánh giá tổng quan và phân tích gộp lớn đã đưa ra cái nhìn rõ ràng hơn về hiệu quả của CPM sau phẫu thuật thay khớp gối. Một phân tích của Cochrane năm 2014, dựa trên 24 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 1445 người tham gia, kết luận rằng CPM không có tác dụng lâm sàng quan trọng đối với biên độ gập khớp gối chủ động, đau, chức năng hoặc chất lượng cuộc sống để biện minh cho việc sử dụng thường quy [1]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng mặc dù có thể có một sự cải thiện nhỏ về biên độ vận động thụ động trong ngắn hạn (khoảng 2 độ) [1], nhưng điều này không kéo dài và không chuyển thành lợi ích chức năng rõ rệt [4].

Một nghiên cứu khác năm 2021 cũng kết luận rằng CPM không ảnh hưởng đáng kể đến các phép đo lâm sàng như biên độ vận động chủ động và điểm số chức năng KSS [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về đánh giá chủ quan của bệnh nhân về mức độ đau, độ cứng khớp và khả năng chức năng, cho thấy CPM có thể có tác động tích cực về mặt cảm nhận chủ quan [2].

3.2. So sánh với các phương pháp vật lý trị liệu chủ động

Các nghiên cứu so sánh CPM với vật lý trị liệu chủ động cho thấy không có sự ưu việt rõ ràng của CPM. Trên thực tế, một số nghiên cứu còn chỉ ra rằng vật lý trị liệu chủ động có thể mang lại kết quả tốt hơn hoặc tương đương [2, 4]. Điều này phù hợp với xu hướng hiện nay, khi mà bệnh nhân thường được khuyến khích vận động sớm và chủ động hơn sau phẫu thuật.

3.3. Vai trò hiện tại của CPM trong phục hồi chức năng khớp gối

Dựa trên bằng chứng hiện tại, vai trò của CPM trong phục hồi chức năng sau phẫu thuật thay khớp gối vẫn còn gây tranh cãi. Mặc dù có một số lợi ích nhỏ trong việc cải thiện biên độ vận động thụ động ngắn hạn và giảm nguy cơ cần nắn chỉnh khớp dưới gây mê, nhưng những lợi ích này thường không được coi là có ý nghĩa lâm sàng đủ để biện minh cho chi phí và sự bất tiện của việc sử dụng thường quy [1, 4]. Nhiều cơ sở y tế đã ngừng sử dụng CPM một cách thường quy sau phẫu thuật thay khớp gối [2].

4. Quy trình tập CPM chuẩn

Nếu bác sĩ vẫn chỉ định sử dụng CPM, quy trình tập luyện cần tuân thủ nghiêm ngặt để đảm bảo an toàn và tối ưu hóa hiệu quả:

4.1. Thời điểm bắt đầu tập

CPM thường được bắt đầu sớm, ngay trong ngày đầu tiên hoặc vài ngày sau phẫu thuật (POD 0-4) [1].

4.2. Cài đặt và điều chỉnh máy CPM

• Biên độ vận động (ROM): Bắt đầu với biên độ nhỏ, ví dụ 0-30 độ gập, sau đó tăng dần 5-10 độ mỗi ngày hoặc theo khả năng chịu đựng của bệnh nhân và chỉ định của bác sĩ/kỹ thuật viên vật lý trị liệu [1, 4]. Mục tiêu thường là đạt 90-105 độ gập.
• Tốc độ: Tốc độ di chuyển của máy nên được điều chỉnh chậm, nhẹ nhàng để bệnh nhân cảm thấy thoải mái, thường khoảng 2-6 chu kỳ/phút [1].

4.3. Thời lượng và tần suất tập luyện

Thời lượng và tần suất tập CPM có thể khác nhau tùy theo phác đồ của từng bệnh viện hoặc bác sĩ, dao động từ 1.5 đến 24 giờ mỗi ngày, kéo dài từ 1 đến 17 ngày [1]. Một số nghiên cứu sử dụng khoảng 4-6 giờ/ngày, chia thành nhiều phiên [1, 4].

4.4. Những lưu ý an toàn khi tập CPM

• Đau: Bệnh nhân không nên cảm thấy đau dữ dội khi tập. Nếu đau tăng, cần điều chỉnh lại biên độ hoặc tốc độ của máy và báo cho nhân viên y tế.
• Vết mổ: Đảm bảo vết mổ khô ráo, sạch sẽ và được bảo vệ đúng cách trong quá trình tập.
• Thiết bị: Kiểm tra máy CPM trước khi sử dụng để đảm bảo hoạt động bình thường.
• Giám sát: Đặc biệt trong những ngày đầu, cần có sự giám sát của nhân viên y tế hoặc người nhà để đảm bảo an toàn.

5. Đối tượng phù hợp và chống chỉ định

5.1. Ai nên sử dụng CPM?

Mặc dù bằng chứng về lợi ích tổng thể của CPM còn hạn chế, nhưng một số bệnh nhân có thể được xem xét sử dụng, đặc biệt là những người có nguy cơ cao bị cứng khớp hoặc có biên độ vận động hạn chế đáng kể ngay sau phẫu thuật [4]. Một số nghiên cứu đề xuất rằng những bệnh nhân có biên độ vận động chủ động thấp (ví dụ, dưới 68 độ) khi xuất viện có thể hưởng lợi nhiều hơn từ CPM [4].

5.2. Các trường hợp cần thận trọng hoặc không nên sử dụng

• Nhiễm trùng vết mổ: Không nên sử dụng CPM nếu có dấu hiệu nhiễm trùng tại vết mổ.
• Huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) không được điều trị: Cần thận trọng hoặc chống chỉ định nếu có DVT chưa được điều trị do nguy cơ thuyên tắc phổi.
• Vết thương hở hoặc chảy máu nhiều: CPM có thể làm tăng chảy máu và dịch tiết từ vết mổ [3, 5].
• Gãy xương không ổn định: Chống chỉ định nếu có gãy xương kèm theo hoặc tình trạng không ổn định khác của chi.
• Bệnh nhân không hợp tác: Nếu bệnh nhân không thể tuân thủ hướng dẫn hoặc cảm thấy không thoải mái, cần xem xét các phương pháp khác.

6. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả tập CPM

6.1. Sự tuân thủ phác đồ điều trị

Hiệu quả của CPM, nếu có, phụ thuộc rất nhiều vào việc bệnh nhân tuân thủ đúng phác đồ về thời lượng, tần suất và biên độ tập luyện.

6.2. Phối hợp với vật lý trị liệu chủ động và các bài tập khác

Các nghiên cứu nhấn mạnh rằng CPM không nên là phương pháp duy nhất mà cần được kết hợp với các bài tập vật lý trị liệu chủ động, tăng cường sức mạnh, tập đi và các hoạt động chức năng khác để đạt được kết quả phục hồi tốt nhất [1, 2, 4]. Vật lý trị liệu chủ động vẫn là nền tảng quan trọng trong quá trình phục hồi sau phẫu thuật thay khớp gối.

7. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Tập CPM có thay thế được vật lý trị liệu chủ động không? Không, tập CPM không thể thay thế vật lý trị liệu chủ động. CPM là một phương pháp thụ động, trong khi vật lý trị liệu chủ động bao gồm các bài tập do bệnh nhân tự thực hiện để tăng cường sức mạnh cơ bắp, cải thiện khả năng giữ thăng bằng và phục hồi chức năng tổng thể [1, 2, 4]. CPM thường được coi là một công cụ bổ trợ, không phải là giải pháp độc lập.
• Tôi có thể tự tập CPM tại nhà không? Việc tập CPM tại nhà có thể được xem xét dưới sự hướng dẫn và giám sát chặt chẽ của bác sĩ và kỹ thuật viên vật lý trị liệu. Tuy nhiên, hiệu quả của CPM tại nhà vẫn còn gây tranh cãi và cần được cân nhắc kỹ lưỡng về chi phí và lợi ích [4].
• Khi nào tôi có thể ngừng tập CPM? Thời điểm ngừng tập CPM sẽ do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu quyết định dựa trên tiến độ hồi phục của người bệnh, thường là khi đã đạt được biên độ vận động mục tiêu hoặc khi không còn thấy lợi ích rõ rệt từ việc sử dụng máy [1].
• Chi phí cho việc tập CPM là bao nhiêu? Chi phí thuê hoặc mua máy CPM có thể đáng kể. Một số nghiên cứu cho thấy CPM không làm tăng chi phí mà còn có thể giảm chi phí do giảm nhu cầu nắn chỉnh khớp dưới gây mê [5]. Tuy nhiên, người bệnh nên thảo luận với nhà cung cấp dịch vụ y tế và bảo hiểm để hiểu rõ về các chi phí liên quan.
• Có biến chứng nào khi tập CPM không? Các biến chứng tiềm ẩn khi sử dụng CPM bao gồm tăng chảy máu hoặc dịch tiết từ vết mổ, đau, và trong một số trường hợp hiếm gặp có thể gây tổn thương cho khớp nếu không được cài đặt đúng cách [3, 5].

8. Thông tin kiểm duyệt và tài liệu tham khảo

Tư vấn chuyên môn:

• Khoa Chấn thương chỉnh hình, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo:

• [1] Harvey, L. A., Brosseau, L., & Herbert, R. D. (2014). Continuous passive motion following total knee arthroplasty in people with arthritis. Cochrane Database of Systematic Reviews, (2). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10646823/. Truy cập: 2025-12-17. 
• [2] Richter, M., Trzeciak, T., & Kaczmarek, M. (2021). Effect of continuous passive motion on the early recovery outcomes after total knee arthroplasty. International Orthopaedics, 46(3), 549-553. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8840904/. Truy cập: 2025-12-17. 
• [3] Lachiewicz, P. F. (2000). The role of continuous passive motion after total knee arthroplasty. Clinical Orthopaedics and Related Research, 380, 144-150. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11064984/. Truy cập: 2025-12-17. 
• [4] Lenssen, T. A. F., Steyn, M. J. A. V., Crijns, Y. H. F., Waltjé, E. M. H., Roox, G. M., Geesink, R. J. T., ... & De Bie, R. A. (2008). Effectiveness of prolonged use of continuous passive motion (CPM), as an adjunct to physiotherapy, after total knee arthroplasty. BMC Musculoskeletal Disorders, 9(1), 60. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2386789/. Truy cập: 2025-12-17. 
• [5] Ververeli, P. A., Sutton, D. C., Hearn, S. L., Booth Jr, R. E., Hozack, W. J., & Rothman, R. R. (1995). Continuous passive motion after total knee arthroplasty. Analysis of cost and benefits. Clinical Orthopaedics and Related Research, 321, 208-215. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7497671/. Truy cập: 2025-12-17. 
• [6] Alkire, M. R., & Swank, M. L. (2010). Use of inpatient continuous passive motion versus no CPM in computer-assisted total knee arthroplasty. Orthopaedic Nursing, 29(1), 36-40. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20142693/. Truy cập: 2025-12-17. 
• [7] Knapik, D. M., Harris, J. D., Pangrazzi, G., Griesser, M. J., Siston, R. A., Agarwal, S., & Flanigan, D. C. (2013). The basic science of continuous passive motion in promoting knee health: a systematic review of studies in a rabbit model. Arthroscopy: The Journal of Arthroscopic & Related Surgery, 29(10), 1722-1731. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4955557/. Truy cập: 2025-12-17.

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.